Заврши изградбата на првиот бугарски професионален радиотелескоп – LOFAR-BG

Успешно заврши изградбата на двете антенски полиња и придружната инфраструктура за LOFAR-BG – првиот професионален радиотелескоп на Бугарија, кој е дел од паневропската мрежа на радиотелескопот LOFAR. Проектот беше реализиран како резултат на меѓународната соработка меѓу Институтот за астрономија со Национална астрономска опсерваторија (ИА со НАО) при Бугарската академија на науките, компанијата AstroTec Holding B.V. и Холандскиот институт за радиоастрономија (ASTRON). Објектот, сместен во непосредна близина на Националната астрономска опсерваторија Рожен, ќе биде 53-та станица во европската мрежа и прва во Југоисточна Европа. Следува завршната фаза од процесот – целосна сертификација на станицата и почеток на научната работа, што се очекува на почетокот на 2027 година, јавува БГНЕС.

„Завршувањето на бугарската станица LOFAR е значаен момент за нашата заедница“, изјави Михил ван Харлем, извршен директор на LOFAR ERIC – меѓународната организација што го координира и управува радиотелескопот LOFAR. „Како најоддалечена станица во мрежата, таа ги обезбедува најдолгите базни линии за LOFAR и отвора нови можности за радиоастрономија со висока резолуција. Би сакал срдечно да им честитам на нашите бугарски партнери и на тимот на опсерваторијата, чија посветеност и истрајност го овозможија ова достигнување.“

Изградбата на станицата ја раководеше тим од искусни инженери и техничари од ASTRON, ангажирани од AstroTec Holding, со активно учество на повеќе од 25 студенти, докторанди и млади истражувачи. Тие беа распоредени во три групи во текот на летото 2026 година, во рамките на специјално организирана практична обука по радиоастрономија. Токму практикантите го извршија најголемиот дел од работата околу монтажата на стотиците нискофреквентни и високофреквентни антени на терен, при што повеќето задачи беа извршени рачно. За своето учество во создавањето на првата бугарска станица од мрежата LOFAR, сите студенти добија специјални сертификати.

„Исклучително сме задоволни од успешното завршување на станицата LOFAR-BG и од силната меѓународна соработка што го овозможи тоа“, изјави проф. Камен Козарев, директор на ИА со НАО и координатор на националниот конзорциум LOFAR-BG. „Откако ќе биде ставена во целосна употреба, таа ќе им овозможи на бугарските научници да спроведуваат истражувања во различни области на астрономијата, вселенската физика и геофизиката.“ Проектот предвидува и развој на технолошки капацитети за обработка на петабајти податоци со помош на методи на вештачка интелигенција, обука на следната генерација научници за работа со телескопот, како и проширување на конзорциумот со нови партнери.

LOFAR-BG не е само првата станица од мрежата во Југоисточна Европа, туку и најјужната и најисточната станица на меѓународниот телескоп LOFAR. Благодарение на својата местоположба, таа ја продолжува најдолгата базна линија на мрежата на околу 2.500 километри, што ќе придонесе за значително подобрување на аголната резолуција и квалитетот на сликите што ги создава телескопот. Проектот LOFAR-BG се финансира во рамките на Националната патна карта за научна инфраструктура (2020–2027), координирана од Министерството за образование и наука. Проектот го спроведува национален конзорциум во кој членуваат ИА со НАО (координатор), Техничкиот универзитет – Софија (Катедра за радиокомуникации и видеотехнологии), Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“ (Катедра за астрономија) и Шуменскиот универзитет „Епископ Константин Преславски“ (Катедра за физика и астрономија). Бугарија е член-основач на LOFAR ERIC.

Идејата за LOFAR-BG се појавила во 2018 година, а во мај 2020 година проектот официјално бил одобрен за вклучување во Националната патна карта за научна инфраструктура (2020–2027) на Министерството за образование и наука. Оттогаш, тимот на ИА со НАО, заедно со партнерските универзитети, ASTRON и AstroTec, активно работи на изградбата на инфраструктурата – од испораката на клучна компјутерска опрема до монтажата на стотици нискофреквентни и високофреквентни антени на локацијата кај Рожен.

Конзорциумот LOFAR-BG (https://www.lofar.bg) тесно соработува со ASTRON (https://www.astron.nl) – организацијата што управува со меѓународната мрежа LOFAR во име на LOFAR ERIC. LOFAR ERIC (https://www.lofar.eu/) е независно правно лице основано од Европската комисија во декември 2023 година со цел управување, оптимизација и модернизација на системот Low-Frequency Array (LOFAR). Нејзини членки се Бугарија, Чешка, Германија, Ирска, Италија, Холандија, Полска, Шведска и Обединетото Кралство.