Битката кај Никопол (25 септември 1396 година) и судбината на цар Иван Срацимир

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Османлиските освојувања на Балканот, падот на Трново (17 јули 1393 година), погибијата на цар Иван Шишман (3 јуни 1395 година) и опсадата на Цариград, започната во 1394 година од султанот Бајазит, ја предизвикуваат првата сериозна реакција од страна на католичка Европа. По повикот на папата Бонифациј IX (1389–1404) за поддршка на источните христијани, иницијативата ја презема унгарскиот крал Сигизмунд (1387–1437), кој низ годините бил и војвода од Луксембург, кнез од Бранденбург, крал на Чешка и Германија, а од 1433 година до својата смрт – император на т.н. Свето Римско Царство.

Моќниот и авторитетен владетел се зафаќа со организирање крстоносен поход, во кој учествуваат унгарски, германски, француски, англиски, чешки, полски, хрватски и други витези. Во антиосманлиската коалиција се вклучуваат и моќните поморски републики Венеција и Џенова, западните феудалци од островите Родос, Хиос и Лезбос, влашкиот војвода Мирчо Стариот… На овој значаен настан му е посветена меѓународната научна конференција во Никопол на 25 и 26 септември годинава, организирана од гл. ас. д-р Симеон Хинковски (Софиски универзитет „Св. Климент Охридски“), со поддршка на Општина Никопол.

Кон крајот на јули 1396 година, крстоносците се собираат во унгарската престолнина Буда, од каде што тргнуваат кон исток, го преминуваат Дунав кај Железни Врати и навлегуваат во Видинското Царство, кое било вазално на султанот. За жал, „ослободителите“ вршат грабежи и, како што читаме во една француска хроника, зад себе оставаат „… безмилосно ограбени земји и пустош…“

Според проф. Иван Тјутјунџиев, не е случаен критичкиот однос на авторот на Бугарската анонимна хроника од XV век кон надмениот унгарски крал, кој бил „… блескав од многуте злато и бисери…“. Во текот на походот доаѓа до израз и презирот кон „шизматиците“ (православните), како и старата унгарска стратегија за потчинување на бугарскиот северозапад, но и на цела Бугарија. Од своја страна, Бугарите сè уште ја паметат унгарската окупација на Видинското Царство од 1365 до 1369 година и имаат свои резерви во однос на вистинските цели на крстоносниот поход.

Во Видин има силен турски гарнизон, кој сепак е поразен со помош на Бугарите. Учесниците во походот, маршалот Бусико и Ханс Шилтбергер, раскажуваат дека цар Иван Срацимир се потчинил на власта на кралот. Според Петер од Рец, пак: „… кралот на Видин беше поразен по кратка борба…“ Како и да е, Иван Срацимир не бил третиран како сојузник, бил принуден да плати парична контрибуција, а во Видин бил оставен унгарски гарнизон. Бугарскиот цар не учествувал во битката кај Никопол што следувала, поради недовербата на Сигизмунд кон него.

На 10 септември крстоносците вршат опсада на Никопол, кој бил блокиран од бродовите на сојузничката флота што навлегла по текот на Дунав. Како што веќе раскажувавме во оваа серија, во градот постоела и локална бугарска власт, потчинета на Османлиите, претставувана од „господинот“ Александар – синот на Иван Шишман. На 3 јуни 2025 година, на конференција во Никопол во спомен на последниот трновски цар, д-р Тенчо Попов соопшти за монета на Александар!

Обидот Никопол да биде освоен со ненадеен напад пропаѓа – уверени во својот брз успех, крстоносците ги оставаат во Унгарија подготвените опсадни машини и артилеријата… Неактивноста во деновите на опсадата преминува во „… прослави, оргии и престапна безгрижност…“ Султанот Бајазит, нарекуван „Јилдирим“ („Молњата“), веднаш ја прекинува опсадата на византиската престолнина и преку Одрин, Пловдив и Трново на 24 септември пристигнува кај Никопол. Според османлискиот хроничар Мехмед Нешри, кај Трново Османлиите се судриле со „одред оклопници“! Очигледно, унгарскиот крал барал помош од Бугарите од неодамна освоеното Трновско Царство, но молскавичното напредување на Бајазит ги осуетило овие планови.

Историските извори честопати даваат значително преувеличени податоци за бројноста на војските – понекогаш се споменуваат и повеќе од 100 илјади борци! Истражувањата покажуваат дека двете армии не надминувале 15–20 илјади луѓе, што за тоа време воопшто не било малку. Сигизмунд бил приврзаник на претпазливото дејствување, но Французите и Англичаните биле убедени дека ќе „… ја освојат цела Турција и ќе го продолжат походот кон империјата на Персијците, Сирија и Светата Земја…“ Борбениот распоред на крстоносците бил составен од преден француско-англиски корпус, командуван од бургундскиот гроф Жан де Невер, по кој следувале трите „баталјони“ под водство на кралот Сигизмунд и Власите на Мирчо Стариот.

Авангардата на Османлиите ја сочинувале акинџиите (лесна коњаница), по кои следувал султанот Бајазит со пешадијата и гардата на јаничарите, додека во заднината се наоѓале коњаницата на спахиите и онаа на српскиот кнез и османлиски вазал Стефан Лазаревиќ. Битката ја започнале Французите, жедни за слава, кои ги разбиле предните османлиски одреди. Борбата се одвивала при релативна рамнотежа на силите, па дури и со изгледи за победа на христијанската војска.

Решавачка се покажува неочекуваната интервенција на тешката коњаница на Стефан Лазаревиќ, која го менува текот на битката… Кралот Сигизмунд бега со венецијанска галија по Дунав кон делтата, преку Калиакра (бугарското Добруџанско Деспотство сè уште постои) кон Цариград, а оттаму повторно по море кон сопствените земји. Катастрофата кај Никопол ја згаснува сè послабата крстоносна идеја, а католичка Европа добива реална претстава за суштината и размерите на османлиската закана.

Како што раскажува Григориј Цамблак, „… величајќи се со славните победи, Исмаилецот (Бајазит) стигна до градот Видин и го испрати врзан во градот Бруса царот, кој излегол да го пресретне без да се плаши, поради оние ветувања што му ги беше испратил (султанот)…“ Но, кога се случува ова? Речиси секогаш судбината на видинскиот цар и неговата држава се сметала за директна последица од битката кај Никопол. Некои сведоштва на современиците, сепак, прикажуваат поинаква слика. Во Видин, Бајазит го затекнува кнезот Стефан Лазаревиќ, кој му бил гостин на Иван Срацимир заедно со своето семејство. Оваа посета, која по својот карактер била мирновременска, никако не може да се поврзе со есента 1396 година, кога Стефан го придружувал султанот и учествувал во битката кај Никопол.

Авторот на Бугарската анонимна хроника пишува: „Бајазит /…/ го зароби и го потчини царот Срацимир во летото 6906-то (1397/1398 година)…“ Истото датирање го среќаваме во српски, руски и влашки летописи. Мехмед Нешри раскажува: „… В’лкоглу (Стефан Лазаревиќ) го замолил султанот за Семендире (Смедерево)… Бајазит-хан се согласил да му го даде Ѓувернџинлик (дунавската бугарска тврдина Г’лбец/Голубац во денешна Србија), но Нигболу (Никопол) и другиот град (Видин?) не му ги дал…“ Ова укажува на планови, па дури и на пазарења на сметка на Бугарите, но не во есента 1396 година, туку во друг историски момент.

Постојат податоци дека споменатиот поход на Бајазит бил насочен против Унгарија, но не бил преземен по битката кај Никопол, туку една година подоцна. Во септември–октомври 1397 година султанот навлегува во Влашко, се враќа на десниот брег на Дунав кај Срем (денешна Сремска Митровица) и оттаму го напаѓа Унгарското Кралство. Некои истражувачи ја забележуваат оваа воена акција, но не ја поврзуваат со Видин и со судбината на цар Иван Срацимир. Коментирајќи го раскажувањето на Григориј Цамблак за пренесувањето на моштите на света Петка во Србија, низа српски историчари сметаат дека тоа се случило во 1397 или 1398 година – следствено, и заробувањето на Иван Срацимир било во истиот период.

Изворите се категорични дека Иван Срацимир бил заробен и „одведен“ од Видин. Стариот цар умира како заробеник во османлиската престолнина Бурса, но подоцна, најверојатно по краткотрајна окупација, во Видин владее „младиот цар Константин“. Како што веќе стануваше збор и во други текстови од оваа серија, средновековната бугарска државност продолжила да постои до 1422 година во ликот на цар Константин II Асен, последниот легитимен владетел на средновековна Бугарија.