„Јас сум бил во ВМРО, ние од раѓање сме во ВМРО“

Пишува: Доц. д-р Спас Ташев, БАН

Пандели, Панделија или скратено Пандо Стојанов е еден од легендарните војводи, претставник на новата генерација борци во Македонија по завршувањето на Првата светска војна. Роден е во струмичкото село Барбарево, но основал семејство во Петрич и продолжува да се бори за ослободување на својата татковина. Како војвода на струмичката чета е одликуван со почесните одлики на ЦК на ВМРО. Сепак, неговата ѕвезда изгреала на 22 октомври 1925 година, кога тој и неговите четници се приклучија на одбраната на градот Петрич и околните села, нападнати од 6-та грчка дивизија која ја нападнала Бугарија. Нашава земја тогаш немаше право на регрутна војска, па доброволците од ВМОРО, членови на ловечкото друштво и малубројните граничари, од околу 4.000 луѓе, го запираат нападот на многубројната грчка војска и ја бркаат зад границата.

Почетокот на јуни 1944 година бил уште една пресвртница во неговиот живот. Во тоа време Германија ја губи војната на сите фронтови и станува јасно дека во Македонија претстојат нови турбулентни и драматични настани. По наредба на поранешните членови на ЦК на ВМРО Владо Куртев и Јоро Настев, Пандели Стојанов замина за Велес, од каде требаше да се спушти во Беломорска Македонија. Велес е местото каде што е договорена средба со некои негови поранешни четници. Во следните неколку години, ова е веројатно последната весела ноќ помината во локален хотел, на која се раскажуваа спомени од нелегалниот период. Следниот ден групата замина за Воден, каде што се приклучи на таканаречената „Охрана“, чија цел беше заштита на животите на локалните Бугари.

Но, ситуацијата била безизлезна и на 17 септември 1944 година поранешниот струмички војвода и неговите четници биле принудени да се префрлат во Скопје. Ова е најдраматичниот период за Македонија, бидејќи бугарската администрација веќе е повлечена, истовремено германските воени власти останаа во големите населби и по централните патишта, но титовите партизани веќе се стационирани во селата. Кога групата поминува низ Гевгелија, тој застанува да разговара со месните работници кои работат на полето. Подоцна во своите спомени, Пандели Стојанов за овој случај напиша: „Имаше еден старец меѓу нив и на него најмногу прашања му поставувавме. Тој ни кажа дека бугарската војска се повлекла пред 7 дена и почна да плаче. На кого нè оставате, немили, недраги – тој плачеше. Нашата ситуација е многу лоша, нема веќе надеж“.

Кога пристигнале во Скопје, Пандели Стојанов и неговите луѓе се распрснале низ градот и почнале да бараат поранешни револуционери за да одлучат што да прават. Бил остварен контакт со Трајчо Чундев и браќата Јордан и Димитар Чкатрови. Од нив разбираат дека Иван Михајлов бил во Скопје, но одбил да прогласи создавање на независна Македонија, бидејќи ситуацијата е несоодветна и залудни жртви ќе се прават.

Самиот Иван Михајлов напиша за оваа случка: „Дојде и помина втората голема војна. Но, се појави нешто полошо од сите национални несреќи во последните 150 години од бугарската историја. Кога Тито дојде на власт, Панделија се криеше“. Всушност, беше одлучено неговата група од 50-60 луѓе со целото оружје да замине во скопското село Љубанци и да воспостави контакт со титовите партизани. Се претставуваат дека се бугарски војници заробени од Германците во Битола, но подоцна успеале да побегнат. Остануваат уште околу два месеци во таканаречената „Народноослободителна армија“. Интересен е фактот што таму се наоѓаат и други поранешни револуционерни личности, се препознаваат, но никој не ги издава своите соратници.

Показател за тогашното расположение кај народот беше однесувањето на отец Коне, игумен на Гуровскиот манастир. Тој пројавува сомнеж кон „партизанот“, не знаејќи дека е Пандели Стојанов. Но, кога некогашниот комита Стојан Преотски дознал кој всушност е тој, почнува често да го кани во ќелијата и со него споделувал убави патриотски приказни за Тодор Александров и Иван Михајлов.

Дури откако единиците на Првата и четвртата бугарска армија влегле во Скопје на 13 и 14 ноември 1944 година, поранешниот струмички војвода воспоставил контакти со бугарските офицери и на 20 ноември заедно со некои свои истомисленици заминал за Бугарија. Кога стигнале во Куманово, останале во кафеана со неколку бугарски војници и од нив дознале дека југословенските власти извршиле апсења во градот, а приведен е и поранешниот кумановски војвода Крсто Лазаров. „Реков дека најверојатно ќе биде ослободен, но ќе го држат некој ден“, се сеќава Пандели Стојанов. „На тие мои зборови, тие тешко издивнаа и рекоа тешко дека ќе го ослободат, бидејќи тој и некои други стари дејци се уапсени уште од синоќа и дека никој не смее да ги посетува и дека апсењата продолжуваат и веќе не е се знае колку биле уапсени“.

Кога пристигнале во Бугарија по низа маки, се покажало дека ситуацијата не е поинаква. Комунистичките функционери биле навлезени речиси секаде и негов роднина го известува дека „сите негови другари се фатени и никој никого не се охрабрува да праша каде се наоѓа“. Така, на 14 декември 1944 година во Бугарија бил уапсен струмичкиот војвода Пандели Стојанов. За време на испрашувањето, тој одговорил: „Јас долги години сум бил комита и како таков се борев за ослободувањето на Македонија надвор од бугарската граница на српска територија, каде што се боревме, убивавме и паѓавме во заседи, а кога беше потребно убивавме шпиони и предавници. . Кога бев во границите на Бугарија, не учествував во ништо“. Повеќе не му дозволиле да зборува. Стојанов бил соборен на земја со неколку дрвја, а потоа врзан и претепан. „Кога тие што ме удираа се уморија, беа сменети од други, а потоа ми велеа да го признаам, тоа што тие ми го кажале. Но, јас одбивав и тепањето продолжуваше со уште поголема бруталност“.

Откако поранешниот војвода бил уапсен по трет пат на 8 ноември 1945 година, но тој ги применил своите стари вештини и успеал да се ослободи од милицијата, која почнала да пука кон него, но не успеала да го убие. Успеал да ја премине илегално границата со Југославија и дваесет дена се криел кај роднините во родното село. Меѓутоа, бугарските власти ги известиле Југословените за неговото бегство и претресите повторно почнале …

Така Пандели Стојанов по големи маки се нашол во Грција, каде што отишол по старите комитски патеки и на 1 декември 1945 година им се предал на локалните гранични власти. Во престојот во грчките логори се случила епизода. На прашањето во која партија е член, тој одговорил: „Никогаш не сум бил во партија… Јас сум бил во ВМРО… Ние од раѓање сме во ВМРО“.

Подоцна Пандели Стојанов се преселил во Канада, каде што се вклучил во активностите на МПО. Тој е активен член на МПО „Победа“ и долгогодишен претставник во Торонто на весникот „Македонска трибина“. Служел како епитроп и во македонско-бугарската црква Света Троица во Торонто.

Струмичкиот војвода во текот на целиот свој живот имал голема почит кон водачот на македонското ослободително движење Иван Михајлов. Во 1967 година тој финансиски го поддржал објавувањето на том III од неговите мемоари, а во 1969 година двајцата се сретнале во Рим.

Пандели Стојанов починал на 11 септември 1980 година во Торонто. По тој повод, Иван Михаилов напишал комеморативна статија во „Македонска трибина“ во која вели: „Не ги заборавив неговите воодушевени описи за времето кога бил комита, од 1923 година наваму. Навистина, кралските власти на Југославија наишле на голема загриженост во струмичкиот регион. Борбата за слобода е патоказот за Пандели Стојанов. Но, неговиот живот бил исполнет не само со херојство и страдање, туку и со болка од предавството на управниците во Бугарија по 1944 година во однос на напуштените од нив македонските Бугари, што помогнало во нивната денационализација“.