Припадниците на Ботевата чета од Вардарска Македонија

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов/ Труд

Во пресрет на 2 јуни – Денот на Ботев и на паднатите за нашата слобода – ќе се потсетиме на учеството на „Македонците“ во познатaта Ботева чета. За нив знаеме од книгите на Захариј Стојанов, Никола Трајков, проф. Иван Унџиев, проф. Николај Жечев, Георги Тахов (книгата „209 х’шовски житиja“, 1996) и други. Ова учество се гледа и во мапата издадена од Фондацијата „Христо Ботјов“. А сепак, темата не е доволно позната на пошироката јавност, а во Република Северна Македонија има тенденција да се игнорира.

Според најновите истражувања, Ботевата чета броела 208 или 209 луѓе. Од историско-географската област Македонија доаѓаат: по двајца од Велес (Петар/Перо Симеонов и В’лчо Андов), Битола (Петар Ѓоргев и Тодор Христов Кнезот), Тетово (Христо Иванов Калканделијата и Христо Аврамов Арнаутинот), Неврокоп (Тодор Пиринчилев и Јанко Атанасов), Добриниште (Христо Лазаров и Григор Темелков Мацини), Јакоруда (Стојан Карастоилов и Стојко Ботушанов Маџерето), по еден од Охрид (Андон Куков), Прилеп (Андон, запишан „Куков“ , најверојатно погрешно?), Крива Паланка (Димитар Ќучуков), Призрен (Андон Танасов), Плевна, Драмско (Сава Букурешлијата), Горно Броди, Серско (Атанас Свештаров). Можно е уште неколку од четниците во Ботевата чета, претставници на емиграцијата во некои романски градови, да потекнуваат од Македонија. Денеска накратко ќе зборуваме за оние од територијата на современа Република Северна Македонија, а на нивните другари од Пиринскиот и Егејскиот дел на областа ќе се задржиме во следната епизода од оваа серија.

Несомнено, најпознатиот македонски Бугарин во Ботевата чета бил Петар Симеонов (1846-21 мај/2 јуни 1876), наречен Перо Македончето или Херцеговецот. Роден е во Велес и очигледно имал добро образование. Не се знае кога емигрирал во Романија, по што учествувал во Херцеговското востание во 1875 година заедно со други Бугари – на пример, Никола Ќучуков од Сливен. Враќајќи се во Букурешт ги контактирал Ботев, Никола Обретенов и Георги Апостолов. Кон крајот на април 1876 година бил испратен во Бекет (на спротивниот брег на Дунав спроти Орјахово), каде што ја формирал четата „Свети Ѓорѓија“ која броела повеќе од четириесет лица, со кои се качил на бродот „Радецки“ . Поради својот авторитет и квалитети, Перо бил избран за втор војвода по самиот Ботев. Иако бил ранет во коленото кај Милин Камен, поддржан од соборците, тој продолжил кон Врачанскиот Балкан.

Според Никола Обретенов, Перо пред смртта на војводата се спротивставил на неговата идеја за повлекување на четата во Србија: „Ботйов, ако ти направиш това, знай, че всичкото обаяние, което спечели с подвига си, ще го загубиш!“ Според некои, овие зборови се израз на конфликт, нешто повеќе – Перо е обвинет дека е убиец на војводата /!/ – конструкција која е апсолутно произволна… По смртта на Ботев, Перо бил тој што ја презеде командата со јадрото на четата. Следниот ден, во областа Погледец кај Челопек, бил убиен од черкескиот поглавар Џамбулет, кој пак бил погоден со прецизен истрел од Георги Апостолов. На лобното место на Петар Симеонов денеска е поставена спомен-плоча каде врачанските патриоти организираат поклонение во негова чест.

Една од интересните личности од луѓето во четата на Ботев е В’лчо Андов, исто така од Велес, веројатно близок со својот сограѓанин Перо. Во 1868 година работел како пекар во Галац. Во врска со подготовката на четата на Хаџи Димитар и Стефан Караџа, тој е уапсен од романската полиција затоа што со оружје го снабдувал својот сограѓанин Арсо Мартинов, припадник на четата. Андов бил ослободен со кауција платена од Филип Тотју. Во пролетта 1876 година, тој одбил да оди во Србија со Филип Тотју и се приклучил на Ботевата чета. Важел за еден од најискусните „комити“ и не случајно е командант на единицата која ја има улогата на авангарда на четата. Најверојатно починал по смртта на Ботев.

Охриѓанецот Андон Куков по професија е златар. Поради конфликт со богат Турчин емигрирал во Романија. Неговото запознавање со Ботев веројатно датира од времето кога во 1868 година младиот револуционер бил назначен за писар на четата на дедо Жељу Чернев во Браила, чиј премин преку Дунав бил спречен од романските власти. Куков организирал група Бугари во дунавскиот град Турну Магуреле (спроти Никопол). Додека го чекале доаѓањето на „Радецки“, Андон, како стар познаник на Ботев, им раскажувал на момчињата за војводата. Загинал во битката кај Милин камен.

Петар Георгев е роден во 1840 година во Битола. Тој е роднина на денеска незаслужено заборавениот Спиро Џеров, близок соработник на војводите Хаџи Димитар и Стефан Караџа во 1868 година. Се школувал во грчкото училиште во родниот град. Учествувал во Критското востание (1866-1869), но успеал да побегне од заробеништво и преку Србија заминал во Романија. Тој веројатно му помогнал на Перо Симеонов во регрутирањето четници со тоа што се качил на „Радецки“ со група четници од Корабија (спроти селото Бајкал, Плевенско). Кај Милин Камен бил полесно повреден. Во Врачанскиот балкан тоа е во делот од четата предводен од Никола Војновски. Заробен е и е затворен во Берковица, а по амнестијата од 1 август 1876 година заминува за Србија и учествува во Српско-турската војна. По ослободувањето се вклучил во борбата за ослободување на Македонија.

Андон Танасов Призренлијата е македонски Бугарин родум од Призрен во денешната држава Косово. Во некои мемоари тој е забележан како водач на дел од чета, што укажува на претходно искуство во револуционерната дејност. По распадот на четата бил затворен во Орхание/Ботевград. Тој бил осуден, а подоцна и амнестиран, други информации за него не се пронајдени.

Прилепчанецот Андон Куков (?) е поинаков од неговиот истоименик од Охрид, а можно е да е направена грешка со неговото презиме. Загинал во Врачанскиот Балкан, а по Ослободувањето неговата сопруга и ќерката живееле во Софија.

Христо Иванов Калканделија од Калкан дере, Тетовско, бил од свештеничка фамилија. Добил добро образование за своето време. Откако емигрирал во Романија, работел во канцеларијата во Ѓургево. Благодарение на неговите способности правел лажни турски печати и документи за „х’шовете“. Влегува во четата на Ботев, а по смртта на војводата е во групата на Димитар Икономов. Како резултат на вешти преговори со черкеската потера, заедно со своите другари успеал да замине во Србија. Извесно време бил во Италија, каде работел како ѕидар на камен. По избувнувањето на руско-турската војна се пријавил во бугарската милиција. По ослободувањето живеел во Пловдив и заедно со италијански инженери работел на изградбата на железничките тунели во клисурата на реката Искар.

Христо Аврамов Арнаутина е тетовец, но засега нема информации за него.

Во Битола е роден Тодор Христов (1850-јуни 1876), наречен „Кнезот“. Како јуноша станал ајдутин, бил прогонуван од властите и емигрирал во Романија. Тој бил поврзан со обуката на четата на Филип Тотиу во 1867 година, кога бил уапсен од романската полиција и не успеал да се приклучи на нејзините редови. Околу 1870 година бил во Црна Гора и Херцеговина, по што се вратил во Букурешт. Тодор е типичен „х’ш“, а прекарот „Кнез“ е израз на самоиронија со оглед на сиромаштијата во која живеел. Запаметен е како една од колоритните фигури во четата на Ботев и човек со сериозно искуство како комита. По смртта на Ботев и распадот на четата, тој загинал под планината Мургаш, а неговото тело било однесено во Софија, каде што бил погребан.

Учеството на македонските Бугари во Ботевата чета само по себе е импресивно. И покрај оддалеченоста на нивните родни места од Романија, каде што е организиран составот, тие сочинуваат околу десет проценти од нејзиниот состав. Сите тие се дел од животот на бугарската емиграција, затоа што „македонска“ никогаш немало! Притоа, зборуваме за храбри и искусни луѓе, убедени бугарски патриоти, кои ги дале своите животи во борбата за слобода – истата слобода за која што се пее во бесмртните стихови на нивниот славен војвода:

„Тоз, който падне в бой за свобода,
той не умира!“