46 години од смртта на диктаторот Јосип Броз Тито- синот на Големата утопија

Христо Михајлов

Самонаречениот маршал Јосип Броз Тито по ништо суштинско не беше човек на своето време, ниту пак на просторот во кој физички егзистираше. Напротив — повеќе наликуваше на фигура од некоја одамна мината доба, на еден вид фараон од древните цивилизации, кој случајно се нашол во XX век, но одбил да му припаѓа. Тој не се прилагоди на времето; времето се искриви околу него.

Пред него, како да не постоеше природен тек на историјата — таа не одеше напред, туку се враќаше наназад. Со своето владеење, XX век го оттурна неколку столетија назад, а народите од југот на Европа ги оттурна симболично кон некој подалечен, потемен југ.

Тито беше човек што до крај ги растегна можностите за манипулација со највозвишените принципи на човечката цивилизација. Толку длабоко се посвети на таа манипулација, што со текот на времето стана нејзино олицетворение. Ги надмина и сопствените идоли — Владимир Ленин и Јосиф Сталин — од кои учеше, но кои на крајот ги претвори во скалила за сопствениот култ.

Јосип Броз беше најпослушниот син на Големата утопија. Човекот со „белите ракавици“ кој, од доаѓањето на власт па сè до крајот на животот, милиони луѓе ги држеше во состојба на колективна хипноза. И денес, децении подоцна, сенката од тој наратив продолжува да труе умови и да ги враќа луѓето во „занданите“ на старите заблуди.

Никој како него не успеа култот кон личноста да го претвори во колективен занес. Речиси четири децении владееше непречено, создавајќи систем во кој диктатурата се претставуваше како доброволно ропство, хаосот како ред, а кодошењето како патриотска должност.

Тој ги претвори логорите во темели на наводна демократија, а предавството — дури и на најблиските — во врвен морален чин. Верноста кон „најголемиот син на народите“ стана поважна од секоја човечка врска.

Во таа идеолошка алхемија, Тито направи нешто навидум невозможно: „не“ на сталинизмот го претвори во „да“ на титовизмот — нов, витален облик на истата стара матрица. Патот го нарече „наш“, иако водеше во безизлез; назадувањето го претстави како напредок.

И сепак, во таа противречност има логика. Само со создавање на „нов човек“, со изменета природа и свест, можеше да се изгради таков систем. Само таков човек можеше да верува дека треба да го сака Тито повеќе од сопствените родители, дека неговото име е поголемо од историјата, и дека следејќи го — ќе стигне некаде „пред да тргне“.

Апсурдот достигна и до симболиката: повеќе датуми на раѓање, луксуз во сиромаштија, дворци и вили во име на еднаквост. Додека партијата немаше средства, лидерот живееше како монарх. Додека системот проповедаше скромност, неговиот живот беше демонстрација на спротивното.

Тито можеше сè. Да биде над законите, над нормите, над реалноста. Да владее 35 години, а притоа да не изгради систем што ќе преживее без него.

И тука лежи суштината: тој не беше обичен човек, ниту дел од нормален историски тек. Обичните луѓе — како Винстон Черчил, Шарл де Гол или Џон Кенеди — почиваат на гробишта.

Тито, пак, почива во мавзолеј — фараонска гробница во Белград.

Трагикомедијата е целосна: како што живееше, така и заврши. А фактот што и денес, во Северна Македонија, неговото влијание не е само историја туку и жива сенка — говори дека Тито, на некој начин, сè уште трае.

И можеби токму тоа е најголемата иронија: сè друго се промени, но илузијата остана.