Необичната историја на храмот во бугарскиот град Монтана

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов/ Труд

Од древни времиња храмот е срцето и душата на секој град, на секоја населба – местото на верата и надежта, каде што се вкрстуваат радоста и тагата, човечкото и божественото… Во христијанското општество видливото и невидливото значење на црковниот објект, без разлика дали станува збор за величествена катедрала или за скромна селска црквичка, е акцент во просторот и времето – и за поединецот и за заедницата. Еден од бугарските храмови со интересна, дури и необична историја е црквата „Св. Кирил и Методиј“ во Монтана. Новата книга на Ањута Каменова-Борин, која е и краток летопис на минатото на градот е посветена на тој храм. Авторката, поранешна директорка на Регионалниот историски музеј во Монтана, е историчар, но и етнолог како вокација и творечка реализација. Вреди да се напомене дека областа на етнологот не е толку „кабинетската наука“, колку што е работата „на терен“, директните контакти со носителите на традицијата, зачувана од генерациите.

Историјата на црквата „Св. Кирил и Методиј“ е вистински калеидоскоп од личните „приказни“ на десетици угледни граѓани од неколку поколенија. Притоа, минатото на храмот опфаќа широк временски период од Ослободувањето на Бугарија од османлиската власт во 1878 година до денес. Што се однесува до историјата на денешниот регионален центар Монтана во северозападниот дел на Бугарија, таа започнува многу одамна во времето. Индикативна е и промената на името на градот со „многуте имиња“ низ вековите: Монтанезиум (околу 160 – крајот на VI век), Голема Кутловица (од Средновековието до 1891 г.), Фердинанд (1891-1945 г. ), Михајловград (1945-1993), Монтана (од 1993 година)… Активна човечка активност на ридот Калето е забележана уште во камено-бакарното време, а во антиката постоела утврдена населба на тракиските племиња. Римската тврдина Кастра ад Монтанезиум која ја наследила во III век, се етаблирала како важен центар на пирока област. Богата е и христијанската традиција во античкиот град во кој при археолошките истражувања се откриени неколку класични базилики. Христијанската вера продолжила да биде духовна суштина на локалното население во текот на бугарското Средновековие, но за време на османлиската епоха во Голема Кутловица преовладувал исламот. Всушност тие муслимани во својата основа исто така се Бугари по крв и јазик – да потсетиме дека таканаречените Помаци, денес главно поврзани со Ловешко, до Ослободувањето биле многубројна заедница која се проширила од Балканот до Дунав. Пред ослободувањето во Бела Слатина, Кнежа и во голем број околни населби имало повеќе муслимани отколку христијани. За жал, по 1878 година, многумина од тие наши сонародници се иселиле во пределите на Отоманската империја. Иако пред Ослободувањето биле помалубројни, бугарите христијани во Голема Кутловица ја чуваат татковата вера, но немаат соодветен храм.

Во слободна Бугарија потребата од поголема и репрезентативна црква во Голема Кутловица станува сѐ поитна. И уште во времето на првиот градоначалник Коно Стојанов, под таканареченото Привремена руско управување, е донесена одлука една напуштена џамија да се претвори во христијански храм. За разлика од големиот број случаи на насилно претворање на цркви во џамии за време на отоманското ропство, на прсти се бројат примерите на реконструкција на напуштени џамии во христијански цркви – таканаречената Црна џамија, денешниот величествен храм „Св. Седмочисленици“ во Софија (1903), како и џамијата реконструирана во 1906 година во црквата „Успение Богородично“ во Узунџово, Хасковско. Во случајот со Голема Кутловица, важно е да се напомене дека предлогот за претворање на напуштената џамија во црква го дал локален муслиман – Ахмед Џалилов, чија толеранција кон „комшиите“ очигледно се усогласила со сеќавањето на предците. Црковниот престол бил пренесен од параклисот кој се наоѓал во денешниот парк „Монтанезиум“.

Во Голема Кутловица, официјално прогласена за град во 1891 година, христијанско население дошло од блиските села Бели мел, Митровци и др., како и од подалечни места. Новиот околиски центар го добил името по кнезот Фердинанд. Штотуку избран за бугарски кнез, летото 1887 година, тој поминал низ населеното место доаѓајќи од Видин на пат кон главниот град Софија, и токму во Кутловица првпат преноќил на бугарска земја. Во склад со промената на статусот на населеното место, граѓаните на чело со отец Михаил Вариклечков (родум од Копривштица) решиле да го обноват, поточно темелно да го реизградат својот храм. Со свои сили и со собрани средства од месната заедница, за неколку години зданието на поранешната пајантова џамија е реизградено како прекрасна црква. Се внимавало и на нејзиното украсување – резбаниот иконостас е дело на мајсторот Стојчо Фандаков (1810-1894) од познатата Самоковска школа. Всушност, тоа е и неговото последно дело, работено неколку години и поставено во црквата по неговата смрт. Најважните икони се насликани во 1883 година од Христо Енчев од Копривштица, кој во младоста учел во Фиренца – податок што му го должиме на свештеникот Вариклечков, кој ги запишал спомените на зографот. Црквата била осветена на 14 октомври 1898 година од Видинскиот митрополит Кирил. Несомнено, тој чин бил сфатен како прослава на верата, но и на тогашното младо урбано општество со неговиот вроден длабок патриотизам и континуитет со преродбеничките традиции. Уште нешто, изборот на светите браќа Кирил и Методиј за патрони на црквата во градот Фердинанд е целосно во духот на исконските традиции на бугарската национална Преродба.

Понатамошната историја на црквата е составен дел од минатото на градот и неговите жители. Меѓу личностите чиј пример останува со генерации, се истакнува посветениот отец Никола Горанов. Во својата книга, Ањута Каменова-Борин посветува многу простор на годините на тоталитарната комунистичка власт која го претворила Михајловград во еден од примерите на широко распространета државна пропаганда. Сепак, официјалниот атеизам и непријателскиот однос на партиската врхушка кон верата и нејзините служители не можат да ги отуѓат граѓаните од нивниот храм. Во 1959 година, напорите на црковниот одбор за обновување на црквата, иако по многу препреки и перипетии, биле крунисани со успех. Во врска со тоа, во 60-те години на минатиот век црквата ја фрескоживописува проф. Илија Пефев (1899-1988), потомок на старото зографско семејство Фрчковски од Галичник, Дебарско, во денешна Северна Македонија.

Црквата „Св. Кирил и Методиј“ продолжува да биде обележје во духовниот, културниот и општествениот живот на градот. Истовремено, свештениците не престануваат да се грижат за самата црква, како и за старите завети и другите сакрални места оставени во аманет од дедовци и прадедовци. Сѐ уште се поставува прашањето за имотот и одржувањето на храмот, како и дејностите што се поврзани со него. Граѓаните на Монтана сигурно ќе го оценат расказот на Ањута Каменова-Борин за свештеници, зографи, дарители, познати и непознати Бугари. Авторката ги претставува луѓето кои ја отелотворуваат „колективната биографија“ на православната христијанска вера во својот град.

Книгата на Ањута Каменова-Борин не е обичен расказ за конкретен, важен споменик на архитектурата, како написите во туристички водичи, енциклопедии итн. Заедно со сеопфатните информации, авторката успева да не „внесе во храмот“ – и директно и во преносна смисла на зборот… А тоа е важно, бидејќи црквата „Св. Кирил и Методиј“ ја отелотворува историската меморија и духовната енергија на еден град. Во овој случај, имаме и прекрасна можност да разбереме до кој степен еден храм во одредена точка на Бугарија е поврзан со целата наша нација. Тоа е така затоа што во црквата, особено во нејзината „нематеријална градба“, се вградени духовните ликови на свештеници и мирјани не само од Монтана и околните населени места, туку и од Мизија, Тракија и Македонија, од целата бугарска земја.