(Видео) Бугарската егзархија – 155 години подоцна

Меѓу бучните улици на некогашниот Цариград, скриена зад високи ѕидини, се наоѓа Бугарската егзархија – место кое и денес останува духовен дом за бугарската заедница во Истанбул, се вели во емисијата посветена на Бугарската егзархија на „BTV Репортерите“.

Тука посетителите неизбежно се пречекуваат со насмевка, а дворот чува тишина каква што тешко може да се најде во мегаполис со над 20 милиони жители. Киријако Лазе е еден од околу 500-те преостанати цариградски Бугари. За него храмот „Св. Иван Рилски“, сместен во дворот на Егзархијата, е втор дом. Уште од дете е поврзан со црковниот живот, а денес го води црковниот хор – жива нишка меѓу генерациите. „Имаше и тешки времиња, но ги надминавме преку духот на оваа црква“, вели тој, трогнат од спомените што се враќаат како кадри од филм.

Во истиот двор се издига и егзархискиот дом, изграден кон крајот на XIX век – срцето на бугарската црковна и национална организација во Османлиската империја. Кабинетот на егзарх Јосиф, библиотеката, салоните, па дури и пијаното на кое генерации деца ги учеле нотите, се зачувани и до ден-денес. Тука се чува и копија од ферманот на султан Абдул Азис од 28 февруари 1870 година, со кој е основана самостојната бугарска црква – финалето на долгата борба за духовна независност.

Историчарот Пламен Митев потсетува дека уште првите преродбенички будители – Софрониј Врачански и Паисиј Хилендарски – го поставуваат прашањето за независна бугарска црква. Подоцна, Неофит Бозвели и Иларион Макариополски ја претвораат оваа идеја во кауза поврзана не само со верата, туку и со културната автономија – училишта, печатници и весници на бугарски јазик.

На Златниот Рог, спроти Железната црква „Свети Стефан“, се наоѓа Бугарскиот метох – место кое во XIX век било средиште на книжевноста и просветата. Во неговите простории престојувале аџии, работеле семинарија и печатница, а од тука излегувале десетици бугарски весници. Христо Копано, потомок на шест генерации цариградски Бугари, го нарекува метохот „почетокот на новата ера на Бугарија“.

Денес малата заедница продолжува да се грижи за бугарските имоти и за споменот на минатото. Сепак, предизвиците не се само историски.

Во бугарските цркви во Одрин и понатаму стои отворено прашањето на кој јазик да се одржуваат богослужбите – тема која, според проф. Борјана Бужашка, покажува дека борбата за црковна независност не е завршена. Сто педесет и пет години по основањето на Бугарската егзархија, во срцето на Истанбул една мала заедница продолжува да го чува споменот за Преродбата и да го брани правото на својата духовна идентичност. „Горди сме на оваа историја – вели Христо Копано – но не можеме да живееме само од неа.“ А за Киријако Лазе најважно останува она што и денес ги држи заедно: „Најголемата љубов е црквата.“

При мирната посета на бугарскиот патријарх Даниил на Вселенската патријаршија, Неговото светејшество отслужи заедничка света литургија со вселенскиот патријарх Вартоломеј. Со тоа двајцата го посведочија единството меѓу Помесните цркви. Нејасно, сепак, останува дали прашањето за јазикот на богослужбите во бугарските храмови било поставено за решавање.