Крушевската република – прва на Балканот
Крушевската Република е град-држава, прогласена за време на Илинденско-Преображенското востание на 3 август 1903 година. Таа е создадена од востаниците на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО) во градот Крушево. Републиката постои 10 дена (од 3 до 13 август 1903 г.), но останува симбол на борбата за слобода и национално обединување на Бугарите од Охридското Езеро до Црното Море, пишува БГНЕС.
По прогласувањето на Илинденско-Преображенското востание, кое е најмасовното, најдобро организираното и најдобро подготвеното бугарско востание во поновата бугарска историја, на 3 август во Крушево е прогласена Крушевската Република.
На чело на неа застанува Никола Карев – претседател на Крушевскиот востанички комитет. Во составот и прогласувањето на републиката учествуваат и многу други видни револуционери од ВМОРО, меѓу кои Наум и Георги Томалевски, Јордан Пиперката, Петар Ацев, а предводени од Питу Гули околу 370 востаници исто така се приклучуваат на армијата на новата република. Мнозинство други славни бранители на бугарштината исто така учествуваат.
Востаничката власт го составува „Крушевскиот манифест“, во кој се повикува на заедничка борба на сите етнички и верски заедници против османлиското угнетување, со ветување за еднаквост и социјална правда.
И покрај јунаштвото и саможртвата на востаниците, републиката брутално е задушена од бројната османлиска војска. Градот е изложен на грабеж и разурнување, а многу од бранителите и цивилите стануваат жртви на репресии.
Една од најголемите и најкрвави битки против редовната турска војска и башибозукот четите на ВМОРО ја водат кај Мечкин Камен, каде околу 240 четници се борат против повеќе од 2000 османлиски аскери. Последните зборови на војводата Питу Гули, кој загинува таму, се: „Не бојте се, момчиња! Продолжете со борбата! Земете ми ја пушката!“
Крушевската Република останува важен историски симбол на љубовта кон слободата, единството меѓу различните народи и стремежот кон слобода. Таа се смета за една од првите републикански форми на власт на Балканот и ги инспирира идните генерации во борбата за национално ослободување.
