„Браничевската земја“ една заборавена бугарска држава во 13-тиот век.

//

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Средновековниот град Браничево и неговиот регион не се (целосно) непознати за бугарскиот читател. Тие се „присутни“ во учебниците, општите курсеви за бугарска историја итн., но ако направиме анкета меѓу „пошироката јавност“, резултатите веројатно нема да бидат добри… Овој поранешен бугарски град се наоѓал под Костолац во Србија. , а неговото место конечно е лоцирано дури по истражувањата преземени од страна на српските археолози дури во 2011 година. Браничево влегува во составот на Бугарското царство уште во IX в., а во XI-XII в. е епископски центар на Охридската архиепископия „… на цела Бугарија…“

Градот бил на фронтот на византиско-унгарските воени судири во 12 век, а по обновувањето на нашата средновековна држава набргу по 1186 година, бил ослободен од царевите Петар и Асен. Владиката Власиј Браничевски бил наведен меѓу бугарските епископи во преписката меѓу царот Калојан и папата Инокентиј III во 1202-1204 година. Во 1213 година регионот бил окупиран од Унгарија, но во 1218 година царот Иван Асен II го вратил во составот на Бугарија. Бориловскиот синодик ги споменува браничевските епископи Јаков, Порфириј и Јоаникиј.

Како самостојна политичка единица, „Браничевската земја“ се појавува на историската сцена во последните децении на 13 век, кога бугарската држава ја доживува една од најтешките кризи во својата историја. Тогаш на тогашниот бугарски северозапад се појавиле браќата болјари Дрман и Куделин, кои во 70-тите и 90-тите години создаваат локално „кнежевство“ со бугарско население и политичка содржина, кое опстојува околу три децении. Браќата се потомци на Куманите кои дошле на овие места во 1241 година. Бегајќи од татарската инвазија, големи маси Кумани, предводени од нивниот владетел Кутан (Котиан), ги напуштиле денешните украински степи и побарале заштита од унгарскиот крал Бела IV. Наскоро, сепак, Котјан бил убиен, а дел од неговите луѓе го преминале Дунав и се населиле во границите на Иван-Асенова Бугарија. Како што е познато, царските семејства Тертеровци и Шишмановци потекнуваат од куманската аристократија, поврзана со бугарските болјари. „Дрман“ е куманско име кое оставило свој белег во имињата на селата Дерманци, Ловешко, Дрманци, Врачанско и др., а одговара на бугарското „Стојан“. „Куделин“ не се среќава кај Куманите и веројатно е варијанта на старото бугарско „Гудел“, кое е исчезнато денес, но го одразува бугарско-куманското потекло на двајцата браќа.

Во 1273 година, искористувајќи ја политичката криза во Кралството Унгарија, Дрман и Куделин ја отфрлиле туѓата власт. Дотогаш, Браничевскиот регион е поделен на две унгарски „баната“ – Браничево и Кучево. Д-р Живко Војников неодамна го привлече вниманието кон нивната судбина во својата книга „Помеѓу мечот на Симеон, жезолот на Душан и круната на Свети Иштван“ (2021). Дурман и Куделин ја избрале за своја резиденција тврдината Ждрело на реката Млава (во близина на истоименото село во општина Горнјак, Србија) – избор мотивиран од потешкиот планински терен на Ждрело во споредба со рамнините на Браничево на Дунав, со оглед на унгарската воена закана.

Во 1282–1284 година, Унгарците направиле неколку обиди да се справат со непослушните болјари, но биле поразени од Дрман, кој заробил неколку унгарски „барони“. Кралот Ладислав IV Куман (1272–1290), внук по мајка на гореспоменатиот Котијан, се обидел да ги привлече на своја Бугарите од областа Браничево. Преговорите ги водел кралскиот великодостојник магистер Георгиј, но без резултат. Тогаш кралот испратил поголем број воени сили, благодарение на кои, унгарскиот генерал имал одреден успех, па дури и успеал да го фати „… еден од пријателите на Дрман…“ Со цел да ја покори областа, магистерот Георгиј добива ново засилување од трансилванската пешадија и куманска коњаница. Во случајот станува збор за Куманите, кои се предци на таканаречените Куни – една од унгарските етнографски групи, што постои и денес. И покрај се, масовната офанзива “…против Дрман а Бугарите…“ завршила со целосна катастрофа. Очигледно, Дрман бил способен воен водач кој успеал да ги потисне моќните непријателски трупи. Згора на тоа, тој им се заканувал на остатокот од унгарските територии јужно од Дунав – регионот Мачва и силната тврдина Белград (денешниот главен град на Србија). Унгарските извори зборуваат за „… Дрман и Бугарите…“, а во овој случај очигледно не се работи само за локалното население, туку и за самата бугарска држава, која никогаш не се откажала од овие земји. Очигледно Дрман и Куделин добиле воена помош од царот Георги I Тертер (1280-1292). Така, во една или друга форма, областа Браничево повторно станува дел од бугарското царство, во кое се наоѓала со векови.



За жал, ситуацијата околу Браничево се менува кога кризата во Бугарија се влошува. Унгарците внимателно ја следеле ситуацијата и во 1290 година решиле да се одмаздат. Овојпат, борбата против непослушните Дрман и Куделин му била доверена на поранешниот српски крал Стефан Драгутин (1276-1282), кој бил принуден да абдицира и како полунезависен господар и „сремски крал“, потчинет на унгарската круна, владеел со областа Мачва до неговата смрт во 1316 година. Како што раскажува српскиот архиепископ Данило, „…браќата Дрман и Куделин, родени од иста мајка, многу се фалеле со својата моќ /…/ и не дозволувале никому да има моќ во нивните граници…“ Драгугин под изговор за нивна „злобна завера“ против него ги нападнал со „…сета своја моќ…“ Сепак се покажало дека „Браничевската земја“, е „ … силно укрепена…“, тврдината Ждрело ја издржала опсадата, а Драгугин „… не можеше да им направи никакво зло, ниту да ги избрка од овие краишта…“ Бидејќи не можеле да добијат помош од царот на Трново, браќата се свртуваат кон моќниот татар хан Ногај, што исто така може да се направи со посредство на Трново. Ногај им дозволил на Дрман и Куделин „…за многу злато…“ (факт што ги покажува сериозните финансиски можности на „Браничевската земја“) да ангажираат Татари и Кумани од неговите поседи во денешна Украина и Молдавија. Со овие сили, браќата ја нападнале Мачва, го поразиле Драгутин и го припоиле овој „де јуре“ унгарски регион кон своето кнежевство! Татарите гладни за плен, сепак, не се задоволиле со златото што им беше дадено, ги нападнале јужните региони на Унгарија, каде што биле поразени од кралскиот генерал Угрин Чака.

Окупацијата на Мачва и татарската интервенција ја искомплицирале ситуацијата на господарите на Браничево. Драгутин, кој се засолнил кај својот брат, тогашниот српски крал Стефан Урош II Милутин (1282–1321), барал одмазда. Со унгарски благослов била подготвена заедничка кампања и во 1291 година непријателските трупи ги нападнале поседите на Дрман и Куделин. Овој пат храбрите болјари биле поразени и морале да побегнат кај Ногај. Кнежевството Браничево престанало да постои и било припоено кон територијата на Драгутин, т.е. повторно се вратило под врховната власт на унгарската круна. Очигледно, царот Георги I Тертер не можел да интервенира, а единствениот обид за повторно заземање на овој бугарски регион бил преземен една година подоцна од владетелот на Видин, „побожниот цар“ Шишман, веројатно близок роднина на Георги Тертер. Во Трново веќе владеел узурпаторот Смилец (1292-1298), кого Шишман не го признавал за цар. Со поддршка на Ногај, видинскиот господар ја ослободил „Браничивската земја“, но бил поразен и за возврат побарал заштита од татарскиот владетел. Дали Дрман и Куделин учествувале во акцијата на Шишман не е познато, како што не е позната и нивната понатамошна судбина.

Минатото на Браничевската област е составен дел од историјата на средновековна Бугарија, но од очигледни причини е слабо проучено. Интересно е тоа што неколку средновековни манастири постоеле и во областа Ждрело – „главниот град“ на Дрман и Куделин. Сето ова нè тера да се надеваме дека историјата на некогашната „Браничевска земја“, а воедно и на источниот дел на нашиот западен сосед, е добра основа за соработка меѓу научниците од двете земји. Згора на тоа, таа соработка ќе не изненади со непознати и важни информации за средновековното минато.



Претходна статија

Јотова во Тунис разговарала со Шарл Мишел, Емануел Макрон и Бујар Османи

Следна статија

Софија ќе испрати девет авиони оружје за Украина

Најново од Истакнато