Бугарскиот цар Роман и старата престолнина Скопје

//

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов

Заедно со Самуил и Арон, цар Роман учествувал со меч во рака во победата врз Василиј II во преминот Трајанова порта на 17 август 986 година.

Според бугарски апокрифни анали од XI-XII век, Роман и Самуил се од истото „царско колено“

Драматичните премрежја за бугарското царство во втората половина на 10 век имале своја „двојна персонификација“ – царот Борис II (969-971, „де јуре“ до 978 г.) и царот Роман (978-991, соодветно, до неговата смрт во 997 г.), синовите на царот Петар и царицата Марија-Ирина Лакапина. Судбината на царските браќа била обележана со инвазијата на киевскиот кнез Светослав во 968 година, византиската окупација на источните земји на царството во 971 година и почетокот на епохалната борба за одбрана на бугарската слобода и независност.

Во „Труд“ од 13.08.2021 година зборувавме за трагичната фигура на цар Борис II. Да го опишеме политичкиот „портрет“ на цар Роман, чија личност останува слабо позната дури и на познавачите на нашата историја. Роман е роден некаде околу 950 година и имал второ име – Симеон, во чест на неговиот дедо, царот Симеон Велики. Некаде по 963 година, заедно со својот брат Борис, бил испратен во Цариград. По смртта на цар Петар (30 јануари 969 г.), браќата се вратиле во Велики Преслав, а Борис бил крунисан за бугарски цар. Вреди да се одбележи дека за современиците, Роман не е само помлад брат на Борис II, туку негов постојан придружник и тоа не е случајно. Тој најверојатно имал статус на совладетел, уште повеќе со византиската „мода“ во исто време – Роман Лакапин имал четворица ко-императори (неговите синови Христофор, Константин и Стефан, како и неговиот син- Константин VII Багренороден), а Василиј II за време на неговото владеење го имал неговиот брат Константин VIII за свој совладетел. Јоан Скилица од Антиохија забележува дека во 971 година императорот Јован Цимисхи го заробил не само Борис, туку и неговиот брат Роман, и нивното носење во Константинопол е забележано на историска минијатура.

Не е познато под кои околности Роман бил направен евнух – според некои, бидејќи како правнук на Роман Лакапин се сметал за можен претендент за византиската круна. И покрај кастрацијата, бугарскиот принц не се откажа од „големата политика“. Во 978 година, тој и Борис успеале да побегнат од византиското заробеништво, но, како што е познато, Борис починал поради грешка на бугарските граничари. Роман преживеал и бил прифатен за бугарски цар од болјарите, на чело со Арон и Самуил (Давид и Мојсеј починале во 976 г.), кои строго ги почитувале принципите на бугарската државна идеологија.

Владеењето на Роман, колку што го познаваме, поминало „во сенката“ на Самуил, кој, според арапот Јахја, бил неговиот најдоверлив „… гулјам („роб“) и прв војсководец по име Комитопул. Новиот „стар“ цар се населил во Скопје, потег што бил поттикнат од воено-стратешки причини. Така, по Велики Преслав (971) и Средец/Софија (од 971 до 978), главниот град на денешна Северна Македонија бил главен град на сите Бугари! Навистина, водечките позиции на Скопје се „позаматени“ во споредба со оние на Охрид, но и во 1003 година, според унгарски извор, токму Скопје било „Цезареја“ („царскиот град“) на Бугарите! Се разбира, на почетокот на XI век, главен град веќе бил Охрид, но и во 1018 година „првата чета“ на бугарската војска престојувала во Скопје. И не случајно по византиското освојување Василиј II го определил Скопје за центар на големата „тема“ (провинција) со име „Бугарија“, вклучувајќи ја и главната територија на освоеното царство од времето на Самуил.



Често се тврди дека Роман не бил активно вклучен во политиката, водејќи монашки живот со оглед на манастирот што тој го основал „Св. Георги Брзи“ во Скопје. Оваа теза е дефинитивно погрешна – царот Роман заедно со Самуил и Арон учествувале со меч во рака во поразот на Василиј II во преминот Трајанова порта (17.08.986). Тоа што бил евнух не е никаков аргумент – во Византија има голем број примери на евнуси кои биле истакнати војсководци, а најпознат од нив е војсководецот Нарсес во времето на Јустинијан Велики. Во раздорот меѓу Самоил и Арон што се случил во 987 година, царот Роман застанал на страната на помладиот брат. Згора на тоа, можно е да го посвоил или да му бил кум на Гаврил Радомир. Според тоа, синот на Самуил се сметал за наследник на престолот на Роман, кој не можел да има деца. Треба да забележиме дека хроничарите го нарекуваат Гаврил Радомир со имињата „Гаврил Роман“ и „Роман Радомир“!

Како што раскажува Јахја Антиохиски, во 991 година „… цар Василий срещнал българите и ги обърнал в бягство. Взел в плен техния цар и го върнал в затвора, откъдето бил избягал. Спасил се Комитопул, началникът на войската му, и управлявал българското царство…” Шест години по-късно, през есента на 997 г., „… царят на българите, който се намирал в затвора при императора в Цариград, умрял. И дошла вестта за неговата смърт до неговия гулямКомитопул, вождът на българите. И тогава той се провъзгласил за цар…” Некои научници ја оспоруваат вистинитоста на оваа информација, прифаќајќи ја како вистинита изјавата на Јоан Скилица дека Роман му го предал Скопје на Василиј II во 1003 година, ја добил титулата „патрициј“ итн. , веројатно се работи за друга личност. Кај бугарското население во Скопје споменот на царот Роман се чува долги години, преку традицијата на Виргинскиот манастир… Траги од „црковно-народна“ идеја на цар Роман може да се пронајде и во малку познатите цртежи и натписи од средновековниот карпест испосник во областа „Писано присое“ кај селото Треклјано, Ќустендилско.

Еден податок во „Бугарската апокрифна хроника“ неочекувано го поврзува царот Роман со Велики Преслав: „Тогаш се појави друг цар по име Роман, пак од оваа лоза, и го прими бугарското царство… И се врати од исток во градот Преслав. Зарем во ова известување нема нејасно сеќавање за учеството на царот Роман во повторното освојување на главниот град на неговиот татко по 986 ​​година?

Една од приказните од времето на цар Роман е покрстувањето на Киевска Рус (988). Според хрониката на Јоаким (XVII век): „… бугарскиот цар Симеон испрати многу научници, свештеници и книги…“ на кнезот Владимир од Киев, кој ја прифатил Христовата вера. На прв поглед се чини дека имаме анахронизам, во кој е посочен царот Симеон Велики, кој живеел половина век порано. Сепак, не треба да се исклучи дека се работи токму за Роман, кој бил наречен со неговото средно име. Иако индиректно, тоа го потврдуваат и имињата на светите браќа Борис и Глеб, синови на Владимир од мистериозната „Бугарка“, една од неговите жени уште додека бил паган. Првиот од браќата го носи името на „светиот цар“ Борис, како и Борис II (братот на Роман!), но неговото второ име е „Давид“ – на најстариот од Комитопулите. Уште пољубопитна е ситуацијата со Глеб, чие средно име е… Роман! Споменот на киевските маченици се празнува на 2 мај – денот на Успение на бугарскиот Крстител, што е и симптоматично за бугарското духовно влијание во Киевска Русија.

Цар Роман, без разлика на заборавот на неговиот лик, е значајна личност во бугарската историја. Се разбира, тоа важи и за нашите сонародници во денешна Северна Македонија. Роман беше тој што ги озакони односите меѓу преславското царско семејство и неговиот „огранок“ – Комитопулите, синовите на комитот Никола. Да потсетиме дека, според современиците, Комитопулите биле од „истата царска лоза“ – династијата на Крум, а за Ана Комнена, нивен предок и основач на династијата бил канот Крум.

Можеби изгледа парадоксално, но современите северномакедонски историчари не го негираат царот Роман. Иако ја потценуваат неговата улога, научниците од рангот на академик Степан Антољак и проф. Бранко Панов признаваат дека синот на „бугарскиот цар“ Петар бил владетел на таканаречената Самуилова држава. Да, на истата демек „нова“, „македонска“ држава, создадена против „бугарската моќ“… Скопје денеска поставува апсурдни прашања од типот „чиј е цар е Самуил и каква е „неговата земја“. Заедно со сите други непобитни докази, овие наводно „контроверзни“ прашања наоѓаат дефинитивен одговор во личноста на царот Роман Симеон, Преславскиот кнез, кој управувал со бугарското царство токму од Скопје.

Претходна статија

Провокаторот Драган Богдановски

Следна статија

(Видео) Во Македонија под јаремот- спомен на мачениците

Најново од Истакнато

Последниот атентатор (8)

Спомени на Крсто Петрушев (1913-2007) од Богданци, припадник на ВМРО, запишани од Владимир Перев. На почетокот