Двојни стандарди во ЕУ: Дали предлогот на Томас Вајц го поткопува принципот на исполнување на обврските?

Игор Билбиловски

Во најновите случувања поврзани со евроинтегративниот процес на Северна Македонија, известувачот на Европскиот парламент Томас Вајц, предлага дополнително „разјаснување“ на правниот статус на вториот билатерален протокол кон Договорот за добрососедство со Бугарија. Со ова, практично се отвора простор за релативизирање на веќе договорени обврски кои се дел од преговарачката рамка на ЕУ. Ваквиот пристап отвора сериозни дилеми – дали станува збор за обид да се олесни процесот преку правни интерпретации, или пак за преседан што би ја поткопал досегашната практика на Европската Унија, според која договорите и преземените обврски мора доследно да се почитуваат. Критички гледано, ваквите иницијативи можат да испратат погрешна порака дека обврските може да се преиспитуваат откако ќе бидат прифатени, што не е во духот на европската правна сигурност.
Кога некоја земја кандидат за членство во Европската Унија имала билатерален спор со сосед, практиката покажува дека ЕУ инсистира тие прашања да се решат пред или паралелно со почетокот на преговорите. Унијата не сака да „увезе“ нерешени конфликти. Во повеќето случаи, решението било преку договор, компромис или меѓународна арбитража.

Еве неколку релевантни примери:
Еден од најпознатите случаи е спорот меѓу Словенија и Хрватска околу границата, особено во Пиранскиот залив. Словенија, како членка на ЕУ, го блокираше отворањето на преговорите на Хрватска. Спорот беше надминат со арбитражен договор во 2009 година, со посредство на ЕУ, што овозможи Хрватска да продолжи со преговорите и на крај да стане членка во 2013 година. Иако арбитражата подоцна беше оспорена, клучно е дека Хрватска прифати процес на решавање на спорот за да напредува кон ЕУ.

Друг пример е Грција и Северна Македонија. Долгогодишниот спор за името беше главна пречка за евроинтеграциите. Со потпишувањето на Преспански договор, Македонија направи значителен компромис (промена на името), што овозможи деблокирање на евроатлантскиот пат. Овој пример јасно покажува дека ЕУ очекува конкретни чекори и исполнување на договорите.
Слично, Србија во процесот на евроинтеграција има клучен услов – нормализација на односите со Косово. Иако спорот не е целосно решен, преку дијалог посредуван од ЕУ се постигнати повеќе договори, кои се предуслов за напредок во преговорите. Ова покажува дека дури и кога нема целосно решение, се бара континуиран напредок и политичка волја.
Во случајот на Бугарија и Романија пред нивното членство во 2007 година, немаше големи билатерални спорови, но имаше сериозни внатрешни реформи што мораа да се спроведат. Ова покажува дека ЕУ не толерира нерешени прашања – било да се билатерални или внатрешни.

Иако постојат исклучоци како Кипар, кој влезе во ЕУ со нерешен конфликт, тоа не се смета за модел што Унијата сака да го повтори.
Заклучокот од овие примери е дека ЕУ не прифаќа членство без решени или барем сериозно адресирани билатерални спорови. Во сите случаи, земјите кандидати морале да направат компромиси, да покажат политичка волја и да ги исполнат преземените обврски. Во тој контекст, отворањето на веќе договорени прашања, како што сугерира Томас Вајц, повеќе делува како отстапување од воспоставените правила отколку како нивно зајакнување, што може да внесе дополнителна неизвесност во самиот процес на проширување.