Мостот на спасението

Пишува: Силвија Авдала, Израел

Познато е дека бугарските власти имаат основна заслуга за спасот на сите бугарски граѓани со еврејско потекло за време на Втората светска војна. Политиката што се спроведува во однос на Евреите во Царството е можност да се спасат уште илјадници еврејски бегалци од Централна и Источна Европа, можност за напуштање на опасната зона – земјите од Силите на Оската.

Веднаш по т.н „Кристална ноќ“ во ноември 1938 година. илјадници Евреи од Полска, Германија, Австрија, Словачка, Унгарија и Романија се упатуваат кон Ветената земја – Палестина. Во почетокот оваа емиграција не била попречувана и за таа цел бегалците ги користеле бугарските пристаништа Варна и Бургас, како и романските пристаништа Констанца и Мангалија. Познато е дека само бродот „Рудничар“ прави вкупно 6 пловидби од Варна до Истанбул или до Порт Хаифа. На истата релација сообраќаат и бродовите „Либертад“/Шипка/, „Кралица Марија“ и „Кротова“.

Во 1941 година, под силен притисок, Бугарија влегува во Тројниот пакт, а мерките против Евреите во Европа се интензивирале и тие постепено ги загубиле своите граѓански права, па дури и државјанствата.

„Тоа беше време, како што раскажува еден Евреин, кога нашите држави нѐ прогонуваа, а другите не нѐ прифаќаа. Така се интензивирале и очајните обиди да се стигне до Палестина, но во истото време пристапот веќе бил отежнет поради наметнатите британски емигрантски квоти. Во овој период, се зголемува популарноста на т.н копнен транзит. Евреите кои добиле транзитни визи за Палестина од бугарските конзуларни служби тргнале во емиграција, поминувајќи непречено низ Русе до Свиленград и преку Калотина до Свиленград. Визите се индивидуални, семејни и групни, а некои од нив се добиени од банални и нелогични причини поради воените услови – за свадба, за одмор или за лекување.

Кога било донесено т.н. „Конечно решение“ во берлинското предградие Ванзе, Евреите веќе ги преминувале границите во зоната Тројниот пакт главно илегално. Има и организирани групи на Меѓународниот Црвен крст составени од деца избрани од Еврејската агенција за Палестина.

Во мисијата за спасувањето емигрантите е вклучена и Светата столица во лицето на папскиот нунциј во Анкара – Анџело Ронкали. Идниот папа Јован XXIII издал стотици визи за Палестина, искористувајќи го неговиот специјален дипломатски статус. Неговата сонародничка – бугарската Царица Јоана организирала издавањето на католички емигрантски визи за еврејските деца – ученици во католичките училишта во Драма и Кавала, како и за нивните родители.

Во средината на 1943 година, германските трупи позиционирани на Балканот окупирале појас на транзитната територија помеѓу Свиленград и турската граница. Така тие ги ставиле под контрола сите обиди за копнен транзит. Посебни групи еврејски деца од Полска и Унгарија преминуваат со воз, но илегалната емиграција повеќе не била можна. Хитлерискиот режим доби моќна поддршка за запирање на еврејската емиграција од големиот муфтија на Ерусалим, Амин ел-Хусеини.

Тој бил примен со почести во Берлин, сместен во палатата Белви и станал гласноговорник на антиеврејската пропаганда. Во писмата до Рибентроп, Ал-Хусеини експлицитно ја прекорува Бугарија и нејзините власти заради прифаќањето на преселувањето како хуманитарен чин и го посочил зголеменото еврејско население во Палестина како огромна опасност за интересите на Рајхот.

Препораката била следната: „Многу би било соодветно и целисходно да се спречи иселувањето на Евреите од земјата и да се испратат на места каде што ќе бидат под силна контрола, на пр. Полска”.

На почетокот на 1944 година, поморските трансфери беа обновени. Ова е фаза на бродовите „Милка“, „Марица“ и „Беласица“, кои испловиле од романското пристаниште Констанца со бугарско знаме и договор знамето на Меѓународниот Црвен крст да се подигне во пристаништата. /иако не добиле статус на болнички пловни објекти/ . Бродовите се ослободени од тарифа и добиваат секаква можна помош од бугарските власти.

Истовремено, емиграцијата низ Бугарија е целосно поддржана од државата, а периодично се дистрибуираат телеграми со следниот текст: „Да се ​​нареди на бугарската легација во Букурешт да издаде визи за 1000 романски Евреи без да бара дозвола од Софија за секоја виза. Да испрати полициски агенти од Софија да ги придружуваат вагоните до Варна. Односите на агентите треба да бидат коректни за да се оправда доброто име што го ужива бугарската полиција во странство. Да се ​​нареди Капетанијата на пристаништето во Варна да биде во целосна служба за правилно организирање на оваа емигрирање. Тргнувањето на бродовите со емигранти мора да биде откако ќе се стемни, за да не може да се види нивниот пат“.

Евреите што биле странски државјани, а кои престојувале во Бугарија и решиле да заминат во Палестина добиле печат „Слободен да си замине“ во пасошот. Истата можност им се дава и на бугарските Евреи, кои изразиле таква желба. На странските државјани со истечени документи или одземено државјанство од нивните матични земји им се издавале Нансен пасоши доколку им биле потребни за заминување – со едноставна процедура и директно од Управата за полиција.

Во јули 1944 година, бугарската влада официјално ги укинала сите мерки против Евреите, колку и тие да биле условни во тој период. Советската окупација на земјата затекна неколку илјади Евреи – странски поданици – на бугарска територија. Меѓутоа, во следните месеци бугарската емиграциска политика практично престанала. Британските власти го обесхрабруваат и издавањето потврди за емиграција.

Секогаш ќе има спорови за бројот на странските Евреи кои добиле помош од Бугарија, а нивниот број тешко може да се утврди со точност. Но, познати се имињата на 13.000, чиј спас засекогаш додава вредност на исклучителниот морален капитал што го носи бугарската држава во овој историски поглед.