Почетоците на македонско-бугарската емиграција во Северна Америка*

Григор Николов/24 часа

Првата емиграција кон Соединетите Држави од Бугарија е поврзана со протестантизмот.

Околу 1850 година во нашите краишта доаѓаат американски мисионери кои проповедаат во големите градови, во Вардарска Македонија, Цариград и Смирна (Измир). На нивните собири понекогаш се собирале повеќе од 50 луѓе, а историски документи и зачувани спомени на учесниците во нив тврдат дека најмногу имало во Банско – во некои случаи и над 100 души. Тогаш, покрај религиозните учења, стануваат познати економските достигнувања на САД во тоа време, особено напредокот во образованието. Привлечени од можноста да студираат преку океанот, заминуваат неколкумина Бугари. Денес најпознати се имињата на Илија Јовчев, кој заминал во 1870 година, Спас Шумков и Марко Калудов. Пред последниве двајца, неколкумина Бугари заминале да студираат медицина – Христо Балабанов, Иван Мишов, Димитар Балабанов и други. Со текот на годините тие се наметнале како барани и почитувани специјалисти дури и меѓу Американците.

Кон крајот на XIX век, сепак, започнува економската емиграција.

Причината за тоа е што мнозина Бугари, како од Кнежевството Бугарија, така и од Македонија, тешко ја обезбедувале својата егзистенција, земјата и нејзините плодови не можеле да ги исхранат бројните семејства. Некои уште од времето на османлиската власт се насочиле кон градинарството и станале сезонски работници во соседните Србија, Романија и Турција, но и таму не заработувале многу.

Околу 1898–1899 година започнува економска криза, нема работа и тие се насочуваат кон Америка. До 1903 година, преку океанот, најмногу емигранти има од Русенскиот, Трновскиот, Разградскиот и Ловечкиот крај. Потоа кон нив се приклучуваат и учесници во Илинденско-Преображенското востание од областите што се кренале на борба – Битолско, Леринско, Костурско и Воденско. До 1907 година бројот на Бугарите само во САД изнесува околу 16 000 луѓе, според официјалната американска статистика. Бугарската, пак, покажува многу повеќе, затоа што масовната емиграција го поттикнала премиерот Димитар Петков во средината на ноември 1906 година да предложи закон за нејзино ограничување. Кон него биле приложени и соодветни податоци – во рок од 4 години од Русенскиот округ во Северна Америка заминале 7 591 лица, од Трновскиот – 6 024, а рекордер е Шуменскиот округ, во кој влегуваат и денешните Трговишка и Разградска област, со 21 372 лица, од кои само од Поповската околија биле околу 3 000, и тоа во текот на три години, бидејќи во 1903 година оттаму никој не е емигрирал.

Веројатно разликата меѓу двете статистики се должи на фактот што Американците ги бројат само оние кои добиле американско државјанство, а бугарското Народно собрание – сите што ја напуштиле татковината, без оглед во која земја се населиле.

Во огромниот дел од случаите, откако пристигнале во Новиот свет, бугарските емигранти стануваат фабрички работници или работници на изградбата на трансконтиненталните железнички линии.

Првично тие живееле во заеднички станови од 12 до 20 луѓе, кои самите ги организирале, изнајмувајќи соби во куќи приспособени за емигранти. Тука важи правилото на родовата или селската заедница – обично дел од жителите се роднини, другите се од нивното село, а ако не, тогаш се земјаци. Како правило, речиси никој од емигрантите не знаел англиски јазик, тешко наоѓале работа и затоа заедништвото е наложено од новите услови. Идејата била секој да поработи една-две години, да заработи нешто и да се врати. Но тоа се случувало во многу малку случаи.

Откако ќе се стабилизирале и ќе имале сигурни приходи, логичниот развој на бугарската емиграција бил создавањето на друштва и цркви, со цел да се зачува народноста и да се пренесат обичаите од Стариот крај, како што емигрантите ја нарекуваат својата татковина.

Заслугата за тоа му припаѓа на Светиот синод. Во март 1906 година, бугарскиот егзарх Јосиф издава окружница во која ги анализира причините за иселувањето на Бугарите во Америка. Во неа тој изразува загриженост за нивната иднина, затоа што, според него, тие заминувале во земја „која стопила и постојано претопува доселеници културно посилни“. Понатаму пишува дека Бугарите ќе го изгубат, „дори и при случаен материјален успех, најскапоцено – верата, јазикот и народноста, а бугарската општина ќе ги гледа нивните огништа едно по едно како гаснат и бугарските села како пустеат.“

За да ја зачува народноста, Светиот синод решава да испрати двајца бугарски свештеници во САД. Започнува преписка со Министерскиот совет и поднесува предлог до Народното собрание нивната плата да биде 5.000 лева. Сепак, прашањето се решава бавно, а првите двајца кандидати одбиваат да заминат. Емиграцијата не може да се запре, и покрај законот, па додека се најдат свештеници за САД, Светиот синод донесува одлука да испрати црковни книги и песнопенија. Поводот за ова е конкретен – до синодалните старци стигнала вест дека

Бугарите во САД сакаат да создадат своја црква, која ќе го носи името на светите браќа Кирил и Методиј,
а потоа имале намера да изградат уште храмови во други градови.

По долги напори и внимателна проценка на кандидатите, конечно се наоѓаат и подготвени свештеници. Тоа се Христо Карабашев и Димитар Малинчев, кој подоцна ќе стане многу попознат во САД и Канада како јеромонах Теофилакт и д-р Димитар Малин, затоа што, откако се повлекува од црковната служба, се посветува на лекарска практика. Двајцата пристигнуваат во САД во првите денови на 1909 година. Карабашев бил парохиски свештеник во Враца, а Малинчев – од селото Врачеш, учесник во Илинденско-Преображенското востание, кој по тоа се замонашил и ја напуштил својата мирна служба како секретар на Светиот синод. Тие биле испратени со задача да создадат бугарски црковни општини и да ја раководат изградбата на првите храмови.

Интересен факт е што, додека синодот размислувал кого да испрати, во САД се појавуваат првите евангелистички мисии, основани од Бугари – луѓе кои се посветиле на протестантството.

Првата од нив е во Чикаго, отворена во мај 1907 година. Таа претставува бугарска христијанска мисија, а купената зграда првично служи како хотел. По една година, мисијата започнува да ги извршува своите вистински функции – помош и поддршка на бугарските емигранти.

Сепак, вистинската прва евангелска мисија, создадена од Бугари, е во Мадисон и Гранит Сити, соседни градови во државата Илиноис, каде тогаш живееле околу 5.000 бугарски преселници. Таа е создадена по идеја на Цветко Багрјанов од Панаѓуриште, кој е и нејзин прв раководител.

Багрјанов завршил гимназија во Пловдив, а во 1897 година бил испратен во градот Обирн, државата Њујорк, каде што завршил обука за евангелистички пастор. Се вратил во Бугарија и, покрај црковната дејност, предавал и во американското училиште во Самоков. Се оженил со пловдивчанката Невена Градинарова, и во јули 1905 година заедно се вратиле во САД.

Неговата сопруга го завршила американскиот колеџ во Цариград, а потоа во Њујорк се дипломирала и на курс по социјални науки. Дванаесет години работела како секретарка на словенскиот, францускиот, грчкиот и ерменскиот оддел во тогашниот Интернационален институт.

Во 1920 година, Цветко Багрјанов е награден од американската влада со „Медал за граѓанска заслуга“.

Мисијата што тој ја основал организирала прво вечерно училиште за бугарските емигранти, каде што се изучувале англиски јазик, американско граѓанско право и историја. Таа им помагала во наоѓањето работа, им пружала поддршка на невработените, а при неа било основано и неделно училиште за изучување на бугарски јазик.

Колку Бугари членувале во оваа мисија, архивите не кажуваат, но по нејзин пример бугарските емигранти почнуваат да создаваат свои, веќе чисто бугарски културни центри. Најнапред тоа се црквите, разбрани не само како храмови за молитва, туку и како културно-просветни средишта – места за средби, училишта, театар, ширење на знаење и култура, накратко – народополезна дејност.

На 14 септември 1909 година е откриена првата бугарска црква преку океанот – „Свети св. Кирил и Методиј“, на адреса 1743 Maple Street, Granite City.
Таа е изградена со помош на двајцата свештеници, Христо Карабашев и јеромонах Теофилакт (Димитар Малинчев), и со средства и труд од самите емигранти. Многумина од нив, кои со првите заработени долари отвориле продавници, пекари или ресторани, донирале средства, а други работеле доброволно. Пари пристигнувале и од бугарски емигранти од други градови во Северна Америка.
Новината брзо се раширила, па во останатите емигрантски центри започнало градење на нови бугарски храмови.

До 1944 година, нивниот број достигнал 14.

Во 1922 година, Светиот синод, избран од основачите на првите бугарски цркви во САД, формирал Бугарска православна мисија во Северна Америка, со раководител д-р К. Ценов, кој истовремено служел и во црквата во Индијанаполис.

Во 1937 година, Светиот синод основал Бугарска епархија за Северна Америка, чиј прв раководител станал Андреј Велички, дотогаш Варненски митрополит. На 2 април тој бил примен од цар Борис III, кој лично го инструктирал за неговата мисија. Следниот ден, митрополитот одслужил свечена литургија во храм-паметникот „Александар Невски“, а над 3000 луѓе во свечено поворка го испратиле на железничката станица.

Штом пристигнал во САД, митрополит Андреј веднаш започнал обиколка низ својата нова епархија, а првиот град што го посетил бил Стилтон.

Во само три години, бугарските емигранти изградиле уште четири цркви.

Јеромонах Теофилакт заминува од Гранит Сити во Стилтон, каде што помага во организацијата на втората бугарска црква, „Свето Благовештение“, осветена во 1910 година.

Подоцна, по покана од иницијативен комитет во Торонто, тој го раководи создавањето на тамошната бугарска црковна општина и изградбата на храм.

Од 1915 година, во Стилтон служи Давид Наков, кој по шест години создава едно од најголемите бугарски училишта, финансирано целосно од црковното настојателство.

Третата бугарска црква во САД е во Мадисон, соседен град на Гранит Сити. Првата литургија ја извршува свештеник Христо Карабашев, но во 1919 година црквата, изградена од дрво, изгорува, а Карабашев се враќа во Бугарија следната година.

Во Торонто, јеромонах Теофилакт во 1911 година служи прва литургија во црквата „Свети св. Кирил и Методиј“, осветена свечено на 24 мај 1911 година од рускиот митрополит Платон, бидејќи поради духовната и јазичната близина, Русија имала силно присуство во тогашните американски енории.

Теофилакт бил парохиски свештеник таму до 1921 година. За своите заслуги во создавањето на бугарски цркви во Северна Америка, Светиот синод во 1911 година го воздигнува во архимандрит.
Во тој период тој издава прв бугарски весник во Канада – „Балканска зора“, составува бугарско-англиски речник со 18.000 зборови, дипломира медицина и по 1921 година се посветува на медицинска практика.

Во 1928 година, покрај црквата е изграден Народен дом, во кој се наоѓа училиште, црковен хор, театарска сцена и сала за вечерни настани.

Петтата бугарска црква преку океанот е „Свети Стефан“ во Индијанаполис, изградена во 1915 година, каде што од 1922 година служи протопрезвитер д-р К. Ценов.

Потоа се гради и осветува „Свето Воскресение“ во Толедо, Охајо, на 18 јуни 1923 година, а седмата бугарска црква е „Свети св. Константин и Елена“ во Стил, Северна Дакота.

Во следните десетина години, се издигаат уште три нови цркви, така што до 1933 година нивниот број достигнува 10.

*Насловот е на редакцијата