Проф. д-р Николај Овчаров: „Стематографија“ на Христофор Жефарович го чува споменот за грбот на бугарските цареви

Градот Дојран, кој се наоѓа на територијата на денешната Република Северна Македонија, има важна улога во бугарската историја. Градот е познат не само по херојските битки на полковникот Константин Каварналиев и ген. Владимир Вазов, туку и како еден од центрите на бугарската Преродба. Храмот „Свети Илија“ е сведоштво за борбата на локалните Бугари за сопствена црква. Токму под црквата се наоѓа градскиот парк, сместен на самиот брег на Дојранското Езеро. Меѓу зелените површини и спортските игралишта се издига и бистата на бугарскиот преродбеник Христофор Жефарович (1690–1753).

Во историјата Жефарович останува како автор на „Стематографија“ – збирка со хералдички илустрации, каде што разбеснетиот, крунисан лав е претставен како грб на Бугарија. Во интервју за БГНЕС историчарот и археолог проф. Николај Овчаров раскажа дека меѓу XV и XVII век во Западна Европа се појавуваат многубројни грбовници. Токму врз основа на такви документи Жефарович ја создава својата „Стематографија“.

Иако Жефарович ја создава својата збирка во осумнаесеттиот век, Овчаров раскажа дека исправениот лав се појавува во бугарската историја многу порано. Врз основа на своето богато искуство во археологијата, професорот тврди дека хералдиката, заедно со изградбата на замоци и навлегувањето на хиерархија од западен тип, е еден од знаците за формирањето на класичниот феудализам во Бугарија и во останатите балкански држави.

„Феудализмот од западен тип навлегува во XIV век многу силно во балканските земји и сосема логично е да се појави и хералдиката, која е, така да се каже, еманација на тие сениоријални односи“, рече археологот.

Тој, сепак, додава дека во Западна Европа хералдиката почнала да се користи порано, при што уште за време на крстоносните походи започнале да се употребуваат такви амблеми.

„Нивната основна цел, најверојатно, била различните борци во таа разнојазична армија, каква што била крстоносната армија кон крајот на XII век, да можат да се разликуваат за време на битка. Во почетокот на XIII век веќе ги имаме првите сигурни податоци за употребата на хералдички амблеми – пред сè од Франција и Англија. Така што токму тогаш можеме да зборуваме за почетокот на хералдиката“, рече професорот.

Овчаров изјави дека бугарски грб првпат се појавува во 30-тите години на XIV век во грбовник, кој денес се чува во Англија. Како во „Стематографија“, така и тука е претставено изображението на исправен лав, под кој е напишано дека „ова е грбот на кралот на Бугарија“. Овој грб се однесува на времето на цар Теодор Светослав, а според Овчаров и цар Михаил Шишман имал свој грб – грифон.

„Тоа се гледа од еден капител, откриен во дворецот на Царевец, како и од некои негови други споменици – прстени и други слични наоди“, изјави професорот, зборувајќи за Михаил Шишман.

Според него, исправениот лав (lion rampant) се утврдува како грб на Бугарија за време на владеењето на последниот трновски цар – Иван Шишман (1371–1395 г.). Тоа станува јасно пред сè од монетните емисии на владетелот, на кои се гледа исправениот лав. Овчаров раскажа и за интересен арапски ракопис, кој се наоѓа во Националната библиотека на Мароко во Рабат.

„Станува збор за анонимен арапски патник, кој поминал низ Трново и кој опишува најмногу што видел – златните кубиња на црквите итн. Но таму тој пишува и за царската гарда – војниците кои носеле штитови со лавови на нив. Потоа, што е многу важно, тој прави цртеж, покажувајќи што видел. Станува збор за три лава, поставени еден над друг. Нека луѓето си го замислат денешниот англиски грб или тоа што го гледаме на дресовите на англиските фудбалери. Токму тоа го видел мароканскиот патник и го нацртал“, рече археологот и историчарот.

Тој изјави дека Англија далеку не е единствената држава во Средновековна Европа што ги користела трите лава како свој грб. Овчаров заклучува дека во времето на Иван Шишман конечно се оформува бугарскиот грб, кој се користел во две варијанти – трите лава и исправениот лав.

Утврдувањето на овие изображения како симболи на Бугарија продолжува и по нејзиното паѓање под османско ропство. Тоа станува јасно од серија грбовници, создадени во XV век.

„Во повеќе од дваесет грбовници, меѓу кои најраните се грбовникот од Констанцкиот собор и Грјуненбергскиот грбовник, составени буквално неколку години по падот на Бугарија под османска власт, е запишано дека „императорот на Бугарија“ (Kaiser von Bulgarien) има за свој грб како исправен лав, така и трите лава, поставени еден над друг“, раскажа професорот.

Тој ја сподели својата хипотеза дека на Констанцкиот собор учествувале Константин и Фружин – наследниците на последните бугарски цареви Иван Срацимир и Иван Шишман. Оваа хипотеза се потврдува од следните грбовници, во кои се репродуцираат истите грбови и е запишано дека им припаѓаат на бугарските императори.

Николај Овчаров изјави дека не само во „Стематографија“, туку и во целата епоха на Преродбата исправениот, крунисан лав е централен идеолошки симбол на бугарската борба за независност.

„Во 1876 година востаниците во Априлското востание го прифаќаат токму лавот rampant како свој симбол. Тие го поставуваат на своите знамиња, на калпаците и на униформите. Тоа значи дека и тие имале претстава – токму преку слични грбовници, зачувани во подоцнежни преписи – каква била бугарската државна симболика во XIV век“, прецизираше експертот.

Тој додаде дека самиот цар Иван Шишман станува митолошка фигура во свеста на нашите преродбеници.

„Неговата Рилска грамота била почитувана од видни бугарски преродбеници како Неофит Рилски, Неофит Бозвели и други. Тие пишуваат за него како за голем бугарски цар. Односно, Иван Шишман има огромно значење за националната преродба во XIX век и неслучајно токму неговиот грб се појавува на знамињата на востаниците“, рече уште археологот.

Тој истакна дека авторот на „Стематографија“ е роден не каде било, туку во Македонија, што е уште едно сведоштво за бугарскиот национален карактер на овие земји низ вековите.

Проф. Овчаров е целосно убеден дека исправениот лав е симбол на бугарската државност од Средновековието до денес.

„Многу се радувам што токму овој симбол беше прифатен при усвојувањето на современиот државен грб на Бугарија. Во 90-тите години, кога се расправаше за новиот грб, тоа воопшто не беше лесен процес. Тогаш низа бугарски историчари ја бранеа идејата токму историскиот бугарски лав да биде обновен како државен симбол“, рече археологот, додавајќи дека сегашниот грб „одговара на сите класични правила на хералдиката, утврдени уште во XVI и XVII век“.

„Тој навистина го одразува целокупниот историски развој на бугарската државност“, рече во заклучок Овчаров.