Соединението и македонските Бугари

//

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов

Соединението на Кнежеството Бугарија со Источна Румелија нè исполнува со гордост и почит за решителноста на нашите предци да го бранат единството на својот народ. Во 1885 година, и децении потоа, идејата за национално единство се совпаѓа со желбата за слобода и напредок за сите Бугари – и во државните граници и надвор од нив. Во учебниците по „Отечествознание“ (тогашното име на предметот „Родинознание“, кој денес „правилно“ се нарекува „Човек и општество“…) тогаш имало лекции на тема „Неослободените бугарски земји“. Учениците знаеле дека нашите сонародници во Македонија, Одринска Тракија, Северна Добруџа и Поморавието живеат под туѓа власт. И дека е должност на државата, и на секој слободен Бугарин, да ги брани нивните права. За историскиот чин од 6 септември 1885 година, наjзначајни се заслугите на граѓаните на Пловдив и блиските населени места, на Панаѓуриште, Чирпан, Сливен… Нормално дека учествувале и многу дејци од Кнежеството Бугарија. Не треба да ги забораваме Бесарабските Бугари, особено командантот на румелиската милиција (армијата на округот) мајор Данаил Николаев и други офицери. Значајно е и учеството на македонските Бугари, за кое ќе раскажеме, иако накратко.

Во основата на Соединението е Бугарскиот таен централен револуционерен комитет со Захариј Стојанов како негов претседател. Комитетот вклучува соработници на Левски, учесници во Априлското востание, Бугарското ополчение… Меѓутоа, кој е иницијаторот за создавањето на БТЦРК? Ако направиме анкета, тешко дека ќе добиеме точен одговор. Не затоа што е непознато, напротив – може да се најде и во „Википедија“ која постојано се подобрува. Често, сепак, конкретните факти остануваат „во сенка“ на општо познатите настани.

Во секој случај, Иван Андонов, истакнат член на Комитетот, раскажува: „На 5 февруари 1885 година ми се јави македонецот Спиро Костов и ми рече дека во моја личност и во лицето на Захариј Стојанов видел луѓе способни за преземање на револуционерната борба (…) насочена кон ослободување на македонските Бугари од турскиот јарем. Тој ме покани да се сретнам со Захариј Стојанов и, откако ќе разговараме за овој негов предлог, да му одговориме на следниот ден…“ Идејата беше прифатена и на 10 февруари 1885 година беше формиран БТЦРК. Се размислувало за општо востание во Источна Румелија и Македонија, но од повеќе причини, меѓу кои и меѓународната ситуација, дошло „само“до обединување на автономната провинција со Кнежевството. Нашироко се верувало дека обединувањето на „двете Бугари“ е одлучувачки чекор кон обединување со „третата“ – поробена Македонија. Затоа програмските документи на ВМОРО зборуваат за автономија – не како цел сама по себе, туку поради примерот на Источна Румелија од 1885 година.

Зошто токму Спиро Матеев Костов (1848-1931) бил иницијатор за создавање на БТЦРК, па дури и им „поставил рок“ на Захариј Стојанов и Иван Андонов? Захариј, апостолот на Априлското востание, уживал популарност во 1885 година со своите написи, а особено со книгите „Ѓаконот Васил Левски“ (1883) и првиот том „Записки за бугарските востанија“ (1884). Иван Андонов бил член на комитетот од времето на Левски, учествувал во Старазагорското востание (1875), а за време на Априлското востание бил во затворите во Пловдив и Цариград. По ослободувањето бил заменик обвинител на Пловдив. Заборавениот денес, Спиро Костов, наречен уште Кипријата, бил добро познат во револуционерните кругови. Роден во Велес во 1848 година, млад емигрирал во Романија. Работел во печатницата на Љубен Каравелов. И не случајно како началник на Противпожарната служба во Софија во 1894 година го создал списанието „Пожарникар“. Спиро во Букурешт е во „друштвото“ на Киро Тулешков, Олимпии Панов и други будни млади луѓе. Нема шанси да не го познавал Ботев, а веројатно и Левски. Во 1876 година доброволно се пријавил во Српско-турската војна, а потоа му се приклучил на Oполчението. Се борел во борбите за Стара Загора и на Шипка, добил и орден за храброст. По несреќниот Берлински договор предводел чета во Кресненско-разложското востание. Во 1884 година, како и други фигури на либералната опозиција во Кнежевството, Спиро Костов се преселил во Источна Румелија. Бил назначен за виш чувар (обласен полицаец) на Големо Конаре – денешниот град Соединение. Тешко е да не се потсетиме на улогата на четата од Големо Конаре, во чија организација придонел и Спиро Костов. Нејзин командант бил Продан Тишков-Чардафон. Тишков и Костов биле соборци уште од времето на Ополчението.

Во 1884 година, Спиро Костов и неговите многу помлади соработници Пере Тошев и Владимир Кусев, на состанок во Станимака (Асеновград), замислуваат „таен комитет“ за ослободување на Македонија. БТРЦК е природно продолжение на оваа иницијатива. Затоа, не е случајно дека Спиро е избран за извршен секретар и шеф на тајната полиција. Бил уапсен за краток временски период на 18 мај (2 јуни по нов стил) поради радикални повици за време на прославата на Ботев. На 6 септември, со триесетина луѓе, Спиро тргнал кон Старосел и ја наметнува власта на Привремената влада, на чело со пријателот на Ботев, д-р Странски. Водел чета во Српско-бугарската војна, потоа во Мелничкото востание (1895) и во Балканската војна.



Родените во Прилеп, Владимир Кусев (внук на митрополитот Методиј Кусев) и Пере Тошев во 1884 година биле ученици во Пловдивската гимназија. Таму учел и идниот бугарски премиер Андреј Љапчев, родум од Ресен. Нивен учител во румелиската престолнина бил Трајко Китанчев, исто така од Ресенско, прв претседател на Врховниот македонско-одрински комитет формиран во 1895 година. Пере е еден од водачите на Внатрешната македонско-одринска организација (ВМОРО) формирана во 1893 година. Денеска го паметат како херој, но во скопските книги речиси и не се споменува неговото учество во Комитетот. Во тие години, сепак, тоа значело многу! Како што пишува Анастас Лозанчев, „… Пере бил стар револуционер кој учествувал со другите македонски Бугари во Соединението…“ Андреј Љапчев е пратеник на БТЦРК во Панаѓуриште, каде што на 2 септември „граѓанската непослушност“ на локалната младина ги поттикнала бурните настани во областа.

Еден од водечките актери на Комитетот е битолчанецот Димитар Ризов, иден познат политичар, публицист и дипломат. Меѓу учесниците во заедничката акција е и стариот комита Бранислав Велешки, некогашен телохранител на Раковски, истомисленик на Каравелов и Левски. Има и други примери, но да не ја заборавиме и улогата на стотици македонски Бугари во одбраната на Соединението во Српско-бугарската војна. Кога на 2/14 ноември 1885 г., веќе обединетата Бугарија била подло нападната од зад грб, сите Бугари биле решени да му одржат лекција на агресорот… „Водач“ на македонските доброволци бил капетанот Коста Паница, кој инаку не бил Македонец (тогаш значи македонски Бугарин и ништо друго!), туку потекнувал од старата престолнина Трново. Под негова команда биле војводите Георги Кременлијата, Иванчо Пороилијата, Стојан Богданцалијата, Тодор Тетимов и други.

На чело со харизматичниот капетан, четиристотини „харами“ се бореле во Сливница и други „жешки точки“ на војната. „Македонските војводи – напишал Паница во извештајот до командата – направија повеќе отколку што се мислеше. Тие се вовлекоа зад непријателските пунктови додека тие цврсто спиеја околу нивните огнови. Србите бегаа насекаде…“ И уште една разоткриена епизода: „Со харамиите се фрлив на рововите, но во тоа време многумина почнаа да викаат: „Дајте ни патрони, немаме патрони“. Македонците немаа бајонети, а по моја наредба да трчаат напред и да ги тепаат Србите, ги извадија нивните јатагани и се упатија напред едногласно… Србите се повлекоа во бегство, не успевајќи да си ги земат ранците. …”

Денеска разговараме кои историски настани можат и треба да се слават заедно со Република Северна Македонија. Барем засега не е јасно дали Соединението е меѓу нив. Истото не е, но мора да биде еден од овие настани за одбележување. А како инаку, штом имаме толку „заеднички“ личности! Личности чии дела се жив доказ за стремежот за обединување на Кнежевството, Источна Румелија и поробената земја Македонија во една заедничка, слободна и просперитетна држава.

Претходна статија

Прославуваме 137 години од Соединението на Кнежество Бугарија со Источна Румелија

Следна статија

Љубен Димитров- трибун на македонските Бугари во Америка

Најново од Истакнато