Вардарската прекодификација на бугарскиот јазик

/

Пишува: Доц. д-р Ана Кочева/ 2 август 2018 г. Гласот на Бугарија

Илинден, 2 август! Датумот е историски, но и исполнет со многу слоеви, поинаку читан од двете страни на Осогово. Илинденско-Преображенско востание, АСНОМ, билатерален договор со Бугарија, сите овие настани се случуваат секогаш на 2 август, случајно или не!

Всушност, не! Но, додека првиот и последниот настан се добро познати, може да се прочитаат томови за нив, вториот не е многу широко објавен, од разбирливи причини – тој е поврзан со пронајдокот на т.н. Македонски јазик, појава која нема аналог во лингвистиката. Кратка позадина: На 2 август 1944 година во манастирот „Прохор Пчински“ е формирано Антифашистичкото собрание на Народното ослободување на Македонија (АСНОМ), кое ја прогласи Вардарска Македонија за конститутивна федерална единица на Југославија и донесе одлука за создавање на „Македонска литературен јазик“. Од 27 ноември до 3 декември 1944 година во Скопје се одржала конференција на филолошката комисија за создавање „македонска азбука“ и „македонски литературен јазик“.

Бугарскиот јазик, поради неможноста Бугарија да го постигне своето национално обединување во 20 век и поради присилното иселување на населението во минатото по разни војни, се соочува со рекорден број обиди за писмено-регионални кодификации – шест. „Полицентричен јазик“ е јазик со повеќе од една пишана норма. Три од нив се во Грција: „абецедарскиот“ експеримент од 1925 година, „егејско-македонскиот“ од 1953 година и „помашкиот“ од 1995-1996 година.

Една кодификација (независна од книжевниот бугарски) била извршена во унгарски (тогаш романски) Банат. Во советска Украина е извршена кодификација во 30-тите години, а по завршувањето на Втората светска војна и во Република Македонија (поранешна Титова Југославија). Од овие шест кодификации, три (две во Грција – „абецедарската“ и „помашката“ и една во банатската) се извршени врз основа на дијалекти и три (во егејскиот дел на Грција; во Република Македонија и во Украина. ) – врз основа на литературниот бугарски јазик.

Во последните три случаи всушност не се работи за примарна кодификација, туку за повторна кодификација, т.е. за (ре)кодификација на веќе создаден (назад во Преродбата) и долго користен литературен бугарски јазик. Дијалектните (или пошироко, регионалните) карактеристики во скопската варијанта се дополнително надредени потоа за да се создаде измамен впечаток дека „кодификацијата“ е направена на некаква дијалектна основа, т.е. да се прикаже процесот како „нормален“ како што е во појавата на литературните форми на другите природни јазици. Оваа рекодификација би ја нарекувале „кодификација на кодификацијата“. Акцентот овде ќе биде на

Вардарско-македонската рекодификација.

Современиот литературен јазик во Македонија се заснова на вековниот литературен бугарски јазик, кој започнал во златниот 9 век на Симеонова Бугарија и стигнал до денес. Некои потипични регионални карактеристики дополнително се надредени на бугарскиот јазик во Македонија, доволно за да се измени неговиот првичен изглед донекаде. Мноштвото лексички србизми во административен, новинарски и научен стил во прекодификацијата се нормално нормално прифатени како странски зборови, т.е. слични елементи се наоѓаат на секој друг јазик во светот. Дополнителното наддавање на регионализмите за време на скопската рекодификација ги наведе светските (вклучително и бугарската) славистика да бараат дијалектна основа на идиомот во Македонија, во која се прави обид да се бараат западнобугарските особености.

Првата јазична комисија во Македонија во 1944 година всушност го направи она што Красте Мисирков го направи пред неа во 1903 година во својот памфлет „За македонцките работи“ – делумно и многу брзо го деконструираше постоечкиот бугарски литературен јазик. Како и во Кр. Мисирков преку дополнителната стилизација проѕира бугарската книжевна норма, а во говорот на секој еден од Комисијата таа се истакнува исклучително јасно.

Еве неколку примери од бугарскиот народен јазик со изразени западни карактеристики на учесниците на конференцијата, искрено признавајќи дека до тој момент немало пишан македонски јазик, а камоли историја на јазикот; дека треба повеќе да се внимава да не се прават политички грешки во однос на Србија и Федерацијата; дека преродбениците всушност пишувале на тогашниот бугарски литературен јазик; дека е потребно да се размислува за заеднички југословенски јазик (?!); дека прилогот – основа на литературниот јазик, допрва треба да се разбере со давање апстракти и сл.

а) Е. Попандонов: „Ние требе денеска да ги положиме основите на нашата писменост и на нашата книжевност, установаеjки македонска азбука и македонски литературен jазик…разбира се да вклучиме и интересите на целата заедница во коjа се наоѓаме, интересите на федеративна и демократска Jугославиjа. Jас од това место сакам да ве поканам да викнеме: „Да е жив Тито“(викане Да е жив). „Да е жива Комунистическата партиа…(Да е жива!) (стр. 1 – 2).



б) Р. Зографски: „Според мене, по-арно да направиме некоjа граматичка грешка, отколку да направиме некоjа политичка грешка.“ (стр. 29)

в) Бл. Конески: „Ако jа земеме српската кирилица, пак нашиот jазик ке си остане македонски. Па ништо пак нема да се допринесе ако сакаме и со азбуката да подцъртаме разликата меѓу нас и сърбите.“ (стр. 29 – 30)

д) В. Илиев: „Ништо не ни пречи, никакви чувства не ни пречат од братската сърпска азбука да земеме љ и њ.“ (стр. 36)

е) Г. Киселинов: „Литературниот jазик го прават литераторите и журналистите, а филолозите имат само да установат формите на jазикот. Ама денеска ако сакаме да земеме едно наречjе од нашиот jазик како литературен jазик, немаме време да чекаме да се прави тоj jазик. Ние сме исправени пред вопросот да имаме литературен jазик, а немаме време и не можеме да чекаме тоj jазик да го направат поети, книжевници и журналисти.“ (стр. 3)

ж) Круме Тошески: „Наjубаво ḱе биде, ако можеме да наjдеме нешто средно, може не много научно, ама со мера и практично.“ (стр. 35).

з) Бл. Конески: „Се рече централното наречjе да се земе како основа за македонскиот литературен jазик. Jас сметам дека това наречjе треба да се обjасни, ако се не определи географски каде се говори това наречjе. Jас сметам оти не може да се определи нито по ™ (jусот), нито по Ъ (ер голем). Затова предлагам еден реферат да се изнесе за главните особености на това наречjе. Без това не можеме да го определиме.“ (стр. 22-23).

Новиот „јазик“ на крајот не се разликувал од стариот што станал негова основа. Овој заклучок е во склад со заклучокот на светски познатиот балканист Г. Вајганд, кој напишал посебно поглавје за ова прашање и го нарекол сосема точно „Македонскиот бугарски јазик“ во неговото познато дело за Македонија:

„Која област од јазикот и да ја испитаме, станува сосема јасно дека имаме работа со бугарски, а не со српски јазик. Сите обиди на српските шовинисти да го претстават македонскиот јазик како српски дијалект или како мешан јазик од неопределен карактер се бесплодни“.



Претходна статија

Легенди и вистини во бугарската историја: Македонскиот Кирил и Методиј

Следна статија

Гарван-Неказнето злосторство (1)

Најново од Колумни