Здружение „Потомци на бежанци и преселници од територијата на РСМ и пријатели“: Писмо до Јагелонскиот универзитет во Краков по повод злоупотреба во Скопје на името на полскиот научник Малецки

До

проф. д-р хаб. Мачеј Червински

Директор

на Институтот за словенска филологија

Јагелонски универзитет во Краков

До

Раководителот на Одделот за бугарска и македонска филологија

Институт за словенска филологија

Јагелонски универзитет во Краков

Копија до:

д-р Магдалена Питлак

Институт за словенска филологија

Јагелонски универзитет во Краков

и други специјалисти по јужнословенска лингвистика, дијалектологија и историја на славистиката

Од проф. д-р на науки Спас Ташев

Институт за истражување на населението и човекот – Бугарска академија на науките

Југозападен универзитет „Неофит Рилски“

Предмет: Современа политичка интерпретација на научното наследство на проф. Мјечислав Малецки

Почитуван господине Директоре,

Почитувани колеги,

Си дозволувам да Ви се обратам во врска со еден интересен, но и чувствителен случај на современа политичка употреба на научното наследство на еден од големите претставници на краковската славистичка школа – проф. Мјечислав Малецки (Mieczysław Małecki).

Поводот е публикација од 3 септември 2026 година на порталот Expres.mk во Скопје, насловена „Македонистичкото дело на Мјечислав Малецки – бастион пред кој паѓаат сите негирања и фалсификати на македонскиот јазик и идентитет“. Текстот е реакција на мојата статија, објавена еден ден претходно во бугарскиот весник „Труд“.

Не би ги занимавал моите полски колеги со обична медиумска полемика меѓу Софија и Скопје. Причината поради која Ви пишувам е друга. Во публикацијата, трудовите на Малецки од 30-тите години на XX век се користат како научен доказ не само за постоењето на одделен македонски дијалектен простор, туку и за историската самостојност на современиот македонски јазик, па дури и за постоењето на македонски национален идентитет пред кодификацијата на книжевната норма по Втората светска војна.

Токму овој премин од историска дијалектологија кон современ национален идентитет, според мене, го заслужува вниманието на специјалистите.

Што всушност пишува Малецки?

Во 1938 година Малецки го објавува трудот „За прашањата на македонската дијалектологија“ (Z zagadnień dialektologii macedońskiej), посветен на тогашните дискусии околу трудовите на Александар Белиќ, Д. Иванов, Андре Мазон, Кирил Мирчев, Стојан Романски, Андре Вајан и други. Самиот наслов и библиографските податоци недвосмислено го сместуваат текстот во полето на македонската дијалектологија, онаква каква што постоела во 30-тите години на XX век.

Малецки, потпирајќи се како врз сопствените теренски истражувања во Јужна Македонија, така и врз тогаш достапната дијалектолошка литература, навистина го отфрла механичкото вбројување на целиот македонски дијалектен простор само кон еден од двата соседни јазични ареали и ја користи познатата метафора за „мост“ меѓу бугарскиот и српскиот јазик.

Меѓутоа, ако неговиот заклучок се прочита докрај, се појавува една исклучително значајна констатација, која отсуствува од современата интерпретација во Скопје: „Мнозинството од нив, како од современа, така и од историска гледна точка, несомнено се посилно поврзани со бугарската јазична област отколку со српската.“

Ова не ја обезвреднува тезата на Малецки за преодниот карактер на говорите. Но, ја поставува во сосема поинаква перспектива од сугестијата дека полскиот научник уште во 1938 година, речиси, го докажал историското постоење на денешниот кодифициран македонски литературен јазик.

Со други зборови, прашањето не е дали треба да го прифатиме или да го отфрлиме Малецки. Прашањето е дали имаме право да го цитираме селективно.

Сухо и Висока и границите на една генерализација

Уште пред студијата од 1938 година, Малецки врши вредни теренски истражувања во Јужна Македонија. Особено значајни се неговите истражувања на говорите на Сухо и Висока во Солунско, објавени во „Два македонски говора“ (Dwie gwary macedońskie) – најпрво текстовите, а потоа и речничкиот материјал.

Тука се поставува едно методолошко прашање, кое, според мене, е важно и за современото читање на неговото наследство.

Теренските истражувања на Малецки непосредно опфаќаат ограничен дел од огромниот и исклучително разновиден дијалектен простор на географската област Македонија. За останатиот дел тој, природно, ја користи тогаш достапната научна литература. Но, балканската дијалектологија во 30-тите години располагала со неспоредливо поограничен материјал од оној со кој располагаме денес.

Ова особено добро се гледа при споредбата со современите сознанија за говорите во Неврокопско, Драмско и во други делови на географска Македонија, кои покажуваат низа источнобугарски карактеристики и припаѓаат на дијалектен ареал чии структурни врски со источнобугарските говори не можат да бидат занемарени. Следствено, особеностите забележани кај определена група западни или јужни говори тешко можат да се претвораат во универзална карактеристика на целата област.

Ова, се разбира, не е критика кон Малецки како научник. Напротив – неговата теренска работа останува вреден извор. Ова е потсетување дека секој научен труд треба да се чита во рамките на емпириската база и состојбата на науката во епохата во која е создаден.

Преодност и јазична припадност

Тука би сакал да им поставам на моите полски колеги и едно прашање што произлегува од развојот на научните ставови на самиот Малецки. Уште во 1934 година, во својот труд „Кон генезата на мешаните и преодните говори“ (Do genezy gwar mieszanych i przejściowych), тој ја разработува разликата меѓу мешани и преодни говори, истражувајќи ја посебно врз полско-чешкото и полско-словачкото јазично пограничје.

Особено показателна е неговата анализа на чадечките говори. Малецки опишува историски процес при кој полски говори, изложени на продолжено словачко влијание, добиваат мешан карактер, а потоа мешаниот полско-словачки говорен тип може да се преобрази во преоден. Самиот тој во оваа смисла го нагласува динамичниот карактер на јазичната стварност.

Следствено, во сопствената методологија на Малецки определбата „преоден говор“ сама по себе не означува појава на трет самостоен јазик меѓу два соседни јазика. Таа може да означува историски резултат од продолженото заемно дејство меѓу два јазични система.

Токму тука се поставува споредбеното методолошко прашање: до кој степен модел, разработен врз конкретните историски услови на полско-чешкото и полско-словачкото пограничје, може да се пренесе врз македонскиот дијалектен простор, без истовремено да биде проверен во однос на неговата сопствена историска, демографска и културна средина?

Така се појавува потребата од историска проверка на еден дијалектолошки модел. Преодните говори не постојат надвор од времето: самиот Малецки го објаснува нивното настанување преку продолжен контакт, заемно дејство и промени меѓу соседни јазични заедници. Поради тоа, при примената на еден таков модел врз Македонија, според мене, треба да се земе предвид и расположливата историска документација за самоопределувањето и јазичната практика на локалното население.

Само шест децении пред студијата на Малецки, во 1872–1874 година, на плебисцитите предвидени со османлискиот ферман, огромното мнозинство од христијанското население на Скопската и Охридската епархија избира да премине кон Бугарската егзархија. Овој факт треба да се разгледува заедно со самоопределувањето на сите преродбенички автори од Македонија, кои самите својот јазик го нарекуваат бугарски. До 1913 година во Македонија функционира широка мрежа на училишта и цркви со настава и богослужба на литературен бугарски јазик, во кои работат локални учители и свештеници.

Хронолошки уште поблизок до Малецки е јазикот на македонското револуционерно движење. До забраната на ВМРО во 1934 година, како во нејзината официјална книжнина, така и во нејзината илегална кореспонденција, доследно се користи бугарскиот литературен јазик. Меѓу оваа документарна стварност и студијата на Малецки од 1938 година стојат само четири години. А политичката емиграција од Македонија по 1944 година продолжува да ја користи истата оваа литературна форма на бугарскиот јазик.

Следствено, прашањето не е дали во Македонија постојат различни говори, вклучително и преодни – нивното постоење само по себе не го оспорувам. Прашањето е дали една дијалектолошка категорија може да се одвои од историската документација за јазичната и колективната идентификација на носителите на тие говори и потоа да се претвори во доказ за постоењето на одделен национален јазик и национален идентитет.

Фонетски изоглоси и граматичка структура

Современата анализа овозможува да се постави уште едно прашање, кое во 1938 година не би можело да биде разгледано врз денешната компаративна база.

Говорите во Македонија, вклучително и оние што Малецки ги разгледува како преодни, споделуваат фундаментални карактеристики на источнојужнословенскиот аналитички комплекс: распаѓање на падежниот систем, губење на инфинитивот, постпозитивен определен член, аналитичка компарација на придавките и карактеристични аналитички конструкции за идно време – збир од структурни појави кој, пред кодификацијата на современиот македонски литературен јазик, е карактеристичен пред сè за бугарскиот јазичен ареал.

Следствено, се поставува прашањето до кој степен одделни фонетски изоглоси можат да добијат поголема класификациска тежина од целокупната граматичка структура.

Интересно е, исто така, што во своите подоцнежни проучувања на Балканскиот јазичен сојуз Малецки во неговото јадро ги сместува бугарскиот, грчкиот, албанскиот и романскиот јазик, додека српскохрватските говори учествуваат попериферно.

Токму затоа сметам дека неговото научно наследство е значително посложено и поинтересно од улогата на „бастион“ на „македонскиот“ јазик, која денес му се припишува во Скопје.

Кога „македонски говор“ станува „македонски јазик“?

Ова веројатно е суштинското прашање.

Кога во 1934 година Малецки го објавува трудот „Два македонски говора“, истражуваните населени места Сухо и Висока се наоѓаат во географската област Македонија и на територијата на грчката држава. Меѓутоа, од употребата на географската определба македонски не произлегува автоматски дека Малецки во неа го вложувал денешниот поим за одделен кодифициран македонски литературен јазик. Уште повеќе, сопствените теренски набљудувања на Малецки покажуваат јасна разлика меѓу употребуваната од него дијалектолошка определба „македонски говори“ и јазичното самоопределување на нивните носители. Опишувајќи го населението на населените места што ги истражувал, тој забележува дека жителите својот говор го нарекуваат „исклучиво бугарски“ (nazywając swą gwarę wyłącznie bułgarską), а на друго место непосредно зборува за „бугарско население“ (bułgarska ludność).

По 1944 година, меѓутоа, се појавува нова јазично-политичка и кодификациска ситуација, која Малецки, од очигледни хронолошки причини, не можел да ја има предвид во 1938 година. Со кодификацијата на македонскиот литературен јазик се менува и самата рамка на спорот. Прашањето што Малецки го разгледувал во координатите „бугарски – српски – мешани и преодни говори“, подоцна почнува да се интерпретира во поинаков координатен систем: предвоената теза на Белиќ за македонските говори како преодни од бугарски кон српски во практика е напуштена во самата Југославија, а на нејзино место се утврдува концепцијата за одделен македонски јазик и се кодифицира одделна македонска литературна норма. Поради тоа, ми се чини методолошки проблематично подоцна настанатата јазична ситуација да се пренесува наназад во времето и преку неа да се преосмислува значењето на категориите што Малецки ги употребувал во 1938 година.

Овие примери јасно ја покажуваат неодржливоста на современите обиди во Скопје од едно дијалектолошко именување во минатото автоматски да се изведува денешниот национален идентитет на носителите на тие говори.

Токму мешањето на категориите географска област → дијалект → литературен јазик → национален идентитет ми се чини дека е основниот методолошки проблем во современата употреба на Малецки во Скопје.

Еден чувствителен грчки аспект

Сухо и Висока се наоѓаат на територијата на денешна Грција. Кога нивните словенски говори, опишани во 30-тите години како „македонски“ во географска смисла, денес се претставуваат како историски доказ за постоењето на одделен македонски национален јазик, таквата интерпретација неизбежно се пресекува и со современите спорови околу постоењето на „македонско малцинство“ во Грција.

Не би сакал да му припишувам на самиот Малецки политички намери за кои не располагаме со докази. Напротив – една од причините поради кои Ви се обраќам е токму желбата да ја разграничиме научната позиција на полскиот научник од политичките употреби што неговите трудови ги добиваат речиси девет децении подоцна.

Ова разграничување ми се чини важно како за историјата на славистиката, така и за современите односи меѓу државите во регионот. Тоа е и причината поради која случајот добива значење надвор од бугарско-македонскиот спор.

Идентитетот како човеково право

На крајот би сакал да спречам едно можно недоразбирање.

Не го оспорувам правото на граѓаните на Република Северна Македонија, кои се самоопределуваат како Македонци, слободно да го изразуваат својот современ национален идентитет и да го нарекуваат својот јазик онака како што сакаат.

Но, истиот принцип треба да важи и за оние граѓани на Република Северна Македонија кои го зачувале бугарскиот идентитет.

И тие треба да можат слободно да го изразуваат и својот мајчин јазик да го нарекуваат бугарски – онака како што генерации преродбеници од Македонија и дејци на историската ВМРО ги определувале својот јазик и идентитет. Тоа не би бил ниту првиот, ниту последниот случај во кој еден јазик – разгледуван во неговиот историски развој, литературни норми и дијалектни разновидности – е именуван на различен начин од неговите носители во зависност од нивниот идентитет. Применет врз современата стварност во Република Северна Македонија, овој принцип значи дека лицата со македонски идентитет имаат право својот јазик да го нарекуваат македонски, а лицата со зачуван бугарски идентитет – да продолжат својот мајчин јазик да го нарекуваат бугарски. Токму остварувањето на ова право продолжува да наидува на сериозни тешкотии, додека истовремено сè уште не се усвоени договорените измени на Уставот за изречно внесување на бугарската заедница заедно со останатите заедници.

Ова не е барање еден современ идентитет да биде заменет со друг. Напротив. Ова е барање истиот принцип на слободно самоопределување да се применува кон сите.

Токму поради тоа сметам дека ретроспективното пренесување на денешните национални категории врз историските дијалектолошки трудови не ѝ помага ниту на науката, ниту на заштитата на човековите права.

Зошто му се обраќам на Јагелонскиот универзитет?

Ви се обраќам не со очекување Јагелонскиот универзитет да заземе страна во политички спор, чија суштина, според мене, не може да се разбере единствено како современ меѓудржавен конфликт меѓу Бугарија и Република Северна Македонија. Неговите корени треба да се бараат и во внатрешните идентитетски процеси во Југословенска Македонија по 1944 година, кога институционалното утврдување на новиот македонски национален идентитет и кодификацијата на македонскиот литературен јазик се придружени со репресии врз дел од населението кое продолжило да изразува бугарска национална самосвест. Прогонувањето и казнувањето на луѓе поради изразена бугарска идентичност оставаат историско наследство, без чие познавање тешко можат да се разберат и дел од денешните спорови за јазикот, историјата и правото на самоопределување.

Мјечислав Малецки припаѓа на полската и европската славистичка традиција, а Јагелонскиот универзитет е природното место каде што неговото научно наследство се познава, чува и оценува во неговата целост.

Поради тоа, за мене би претставувало голем научен интерес мислењето на полските специјалисти: до кој степен современата интерпретација на неговите трудови во Скопје соодветствува на она што самиот Малецки навистина го напишал и до кој степен е методолошки допуштено неговите дијалектолошки категории од 30-тите години да се користат како доказ за современи национални и политички тези.

Доколку постои интерес, со задоволство би доставил дополнителни информации за публикациите што ја поттикнаа оваа дискусија, како и современи научни изданија на англиски и руски јазик, посветени на Македонското прашање и на политичките, демографските и идентитетските процеси што се одвиваат на територијата на денешна Република Северна Македонија од 1944 година до денес.

Би ја поздравил и можноста овој конкретен случај да стане повод за академска размена меѓу полски и бугарски научници околу поширокото прашање за границата меѓу историската дијалектологија и нејзината подоцнежна политичка интерпретација.

Со почит,

Проф. д-р Спас Ташев

Раководител на Одделот за демографија, Институт за истражување на населението и човекот – Бугарска академија на науките

Предавач на Југозападниот универзитет „Неофит Рилски“, Благоевград

Копретседател на Здружението „Потомци на бегалци и преселници од територијата на Северна Македонија и пријатели“