20 години од смртта на касапот на Балканот: Призракот на Милошевиќ сè уште талка низ Србија

На денешниот ден пред дваесет години, во притворот на Меѓународниот трибунал во Шевенинген, почина Слободан Милошевиќ. Поранешниот висок комунистички функционер, подоцна претседател на Србија и на Југославија во распад, долгогодишен господар на животот и смртта, замина без пресуда — пред да заврши процесот против него во Хашкиот трибунал, пишува БГНЕС.

Милошевиќ не дочека да биде осуден за безбројните злосторства за кои беше обвинет. Целото негово владеење практично претставуваше злосторство со речиси надреални, гигантски размери.

Обвинителниот акт против него содржеше огромна листа на дела: геноцид, соучесништво во геноцид, депортации, убиства, прогон на политичка, расна и верска основа, присилно преселување на население, истребување, намерно предизвикување тешки страдања, грабеж на јавен и приватен имот, напади врз цивили, сурово постапување, уништување на образовни и верски објекти и многу други. Речиси и да нема злосторство што Милошевиќ не го извршил во 1990-тите години — направи сè што беше во негова моќ за да се претвори во најлошиот владетел и најголемиот злосторник во историјата на Србија.

Почетокот на неговата кариера не ја навестуваше катастрофата што следуваше. Завршил правен факултет, по што се занимавал со економска дејност. Станал генерален директор на „Техногас“, а подоцна и директор на „Беобанка“. До овие позиции стигнал благодарение на поддршката на својот покровител Иван Стамболиќ, пишува авторитетниот новинарски портал од Војводина „Автономија“.

Во политиката влегол релативно доцна според социјалистичките стандарди — дури во петтата деценија од животот, кога станал член на Президиумот на Централниот комитет на Сојузот на комунистите на Србија. Потоа неговата кариера почнала брзо да оди нагоре: во 1984 година е избран за претседател на Градскиот комитет на партијата во Белград, а две години подоцна го презема раководството на Сојузот на комунистите на Србија.

Во тоа време градоначалник на Белград бил Богдан Богдановиќ. Подоцна тој се сеќава на Милошевиќ од тој период, кога веќе бил во отворен конфликт со новиот режим:

„Имав чувство дека тоа е еден скромен човек, дојден во политиката од банкарскиот свет. Зборуваше со некакви општи фрази — сите така зборуваа. Беше прилично послушен и сервилен кон Стамболиќ, а и кон мене се однесуваше многу добро.“

Претворањето на Милошевиќ од партиски бирократ во народен водач со диктаторски амбиции започнува во пролетта 1987 година, поточно на 24 април. Неколку дена претходно Стамболиќ, тогаш претседател на Србија, го испраќа на Косово како своја десна рака за да ги смири меѓуетничките конфликти меѓу косовските Срби и Албанци.

Милошевиќ пристигнува во Косово Поле заедно со партискиот лидер на Косово Азем Власи и зборува пред основно училиште пред неколку илјади собрани Срби.

Локални активисти го замолуваат да се врати и да ги сослуша нивните поплаки. На 24 април го чекаат илјадници Срби пред Домот на културата. Полицијата едвај успева да го внесе внатре. Србите се жалат дека Албанците ги малтретираат, а надвор демонстрантите фрлаат камења врз полицијата, составена претежно од Албанци. Полицајците возвраќаат со палки.

Милошевиќ излегува меѓу толпата, за првпат ја чувствува силата на масата и ја изговара прочуената реченица што го означува почетокот на драматичниот политички курс: „Никој нема право да ве тепа“.

Подоцна станува јасно дека настанот не бил спонтан, туку добро режиран. Еден од активистите на т.н. антибирократска револуција, Мирослав Шолевиќ, го опишува случувањето вака:

„Со таа реченица тој беше воздигнат на престолот.“

Истата вечер Белградската радио-телевизија започнува да го гради митот за Милошевиќ како народен трибун и голем национален лидер кој застанал на страната на Србите во Косово.

Архитектот Богдан Богдановиќ подоцна ја коментира оваа трансформација:

„Неговата чудна метаморфоза започна некаде таму, на Косово Поле, кога ја почувствува масата. Тогаш настана промената во неговата личност. Одеднаш се појави сосема друг човек. Тоа веќе не беше човекот што го познавав. Или тогаш се прикривал многу умешно.“

Само неколку месеци подоцна, во септември 1987 година, на познатата Осма седница на партијата, крилото на Милошевиќ од догматски комунисти го отстранува Драгиша Павловиќ — претставник на поумереното крило околу Стамболиќ. Во декември истата година е отстранет и самиот Стамболиќ.

Така Милошевиќ ја презема власта и ја задржува до 5 октомври 2000 година. Од тој момент тој има еден основен императив — да владее, да акумулира сè повеќе власт и сила, да владее над што е можно повеќе луѓе, без дијалог, без преговори и без компромиси.

Уредниците на медиумите се сменети и на нивно место се поставени лојални кадри. Истото се случува и во сите државни и општествени институции преку процесот наречен „диференцијација“. Тоа значи поделба на „подобни“ и „неподобни“, на лојални и предавници — принцип кој во следните години станува водечки во политичкиот живот.

Во 1986 година, додека сè уште игра улога на умерен комунист, Милошевиќ го осудува познатиот меморандум на Српската академија на науките и уметностите како израз на српски национализам. Но откако ја презема власта, ја прифаќа националистичката програма на српските академици, писатели, духовници и интелектуалци како моќно средство за мобилизација на општеството.

„Великосрпската идеологија на интелектуалната елита му послужи на Милошевиќ како нож за колењето на Југославија.“

Интелектуалниот круг околу писателот Добрица Ќосиќ долго време работел на идеолошката основа за распадот на Југославија. Милошевиќ се покажал како политичарот што има моќ да ја спроведе таа идеологија во практика — со сите нејзини крвави последици.

Откако ја консолидира власта во Србија, Милошевиќ почнува да бара доминација и во рамките на југословенската федерација. Организира серија масовни митинзи и создава атмосфера на популизам, хистерија и агресија. Најголемите собири се одржуваат на Ушче во Белград и на Газиместан во Косово.

Т.н. „антибирократска револуција“, нарекувана и „будење на народот“, има една главна цел — зголемување на власта на Милошевиќ.

Раководството на Војводина е соборено во 1988 година за време на т.н. „јогурт револуција“, а во 1989 година е извршен преврат во Црна Гора. Истата година автономијата на Косово е укината со помош на армијата и по убиства на демонстранти.

Новата српска конституција од 1990 година ја става Србија над федералната држава и влегува во судир со југословенскиот устав. Во член 135 се наведува дека Србија ќе ги почитува законите на федерацијата само кога ќе процени дека тоа е во нејзин интерес.

Така, практично, Србија прва се одвојува од федерацијата, што дополнително го забрзува распадот на Југославија.

Следува кратката војна во Словенија, потоа агресијата против Хрватска, војната во Босна и Херцеговина, конфликтот во Косово и бомбардирањата на НАТО.

Последиците се катастрофални: разрушениот Вуковар, опсадата на Сараево, логорите Омарска, Кератерм и Трнопоље, етничките чистења во Подриње, масовните убиства во Бијељина и Зворник, уништувањето на повеќе од 600 џамии во Босна, масовните силувања, геноцидот во Сребреница, масовните гробници и уште безброј трагедии.

Според зборовите на поетот Миодраг Станисављевиќ, Милошевиќ „ја претворил целата земја во своја лична градина на смртта“.

Милошевиќ ги губи изборите во 2000 година, но одбива да го признае поразот. По масовни протести е симнат од власт и во 2001 година е предаден на Меѓународен кривичен трибунал за поранешна Југославија во Хаг. Умира пред да му биде изречена пресудата.

Разурнатата држава, десетиците илјади жртви и милионите бегалци остануваат неговото трајно наследство.

Дваесет години по неговата смрт, во српската политика сè уште се присутни негови соработници и политички наследници. Лагите и пропагандата од 1990-тите и понатаму ги обликуваат општествените дебати.

Милошевиќ е мртов, но неговото наследство останува. Додека неговите коски тлеат под липата во Пожаревац, неговиот немирен призрак продолжува да талка низ Србија.