80 години од ослободувањето на Скопје- еден пример за заедничка историја

Пишува: Николај Којчев

На 13 ноември Скопје ја слави годишнината од ослободувањето од германската власт во Втората светска војна. Вообичаено, овој ден се празнува најсвечено, се одржуваат говори и се положува цвеќе на партизанските гробишта во скопската општина Бутел, на гробот на Михајло Апостолски, како и на Споменикот на ослободителите на Скопје. Настаните што се случиле во октомври и ноември 1944 година во Вардарска Македонија се од големо политичко значење за Македонската Народна Република, која во тоа време е новоформирана држава како дел од федеративна Југославија. Еден по еден, македонските градови окупирани од Вермахтот до тој момент го замениле знамето со кукастиот крст со знамето на широко пропагирана народно-ослободителна борба.
За жал, во македонската јавност не е доволно познат податокот дека бугарската војска била вклучена активно во борбата за ослободување на Вардарска Македонија и Скопје. Поради ова, нејзината улога често се занемарува, а заслугата за конечниот воено-политички успех најмногу им се дава на македонските единици во Народноослободителната војска на Југославија (НОВЈ).

Наскоро во списанието „Македонски преглед“ ќе излезе напис во врска со учеството на бугарската армија во ослободувањето на градот Скопје во 1944 година, во која детално ќе се разгледаат активностите на единиците на бугарската армија и ќе бидат претставени разни досега малку познати фотографии на оваа тема. Во овој материјал ќе бидат означени само главните моменти од овој напис, како и фотографиите кои се поинтересни за читателите.

Карактеристично за меѓународната воена ситуација во 1944 г. е дека Вермахтот продолжува да трпи тешки порази на сите фронтови, вклучувајќи го и новоформираниот на 6 јуни 1944 година. Западен фронт во Нормандија. Во поглед на идниот пораз на Германија, на европскиот континент постои тенденција за промена на политичкиот поредок. По последователните успешни акции на Црвената армија во Источна Европа, во август во Романија се случил државен удар, по кој на власт во земјата дошла про-сојузничката влада на Константин Сенетеску. Таа влада го менува текот на војната и објавува војна на нацистичка Германија. Државен удар се случува и во Бугарија на 9 септември 1944 година, кога на власт доаѓа коалициската влада на Отечествениот фронт со премиерот Кимон Георгиев. Така, на почетокот на септември, Бугарија и Романија, дотогаш сојузници во Тројниот пакт, го смениле курсот и му објавиле војна на Третиот рајх.

Во врска со претстојното активно учество на Бугарија во војната, бугарската армија е оперативно се наоѓа под командата на маршалот Фјодор Толбухин, врховен командант на трупите на Третиот украински фронт. Со најавената генерална мобилизација во септември под знамињата се повикани над 450.000 војници. На борбениот фронт биле распоредени три бугарски армии – I, II и IV, со вкупен состав од повеќе од 270.000 луѓе. На 5 октомври во Крајова, со посредство на СССР, бил склучен договор меѓу Бугарија од една страна и Југославија од друга страна, со кој се легитимира правото на бугарските трупи да вршат самостојни и заеднички воени операции на територијата на Југославија. Така, на почетокот на октомври се започнати четири офанзивни операции во правец на Вардарска Македонија, Источна Србија и Косово, насочени кон брзо поразување на единиците на Вермахтот (армиски групи „Е“ и „Ф“, со вкупен состав од околу 350 илјади луѓе) и отсекување на патиштата за нивно повлекување на север. Две од операциите (Страцинско-кумановска и Брегалнишко-Струмишка) се спроведени во правец на Вардарска Македонија, а другите две (Нишка и Косовска) во правец на Србија и Косово.

Страцинско-Кумановската акција почнува на 8 октомври 1944 година со општа офанзива по целиот фронт, во правец Крива Паланка – Куманово – Скопје, извршена од единиците на 1-та армија. Веќе истиот ден во вечерните часови бил ослободен градот Крива Паланка, откако 9-от пешадиски полк успеал да навлезе во неговиот јужен дел. Како резултат на дејствијата на I армија меѓу 8 и 20 октомври, биле заземени Крива Паланка и ридот Стражин, а главните армиски сили биле позиционирани пред утврдувањата кај Страцин. Селото Страцин е заземено по жестоки борби помеѓу 22 и 25 октомври. Веднаш по тоа била дадена наредба да се продолжи напредувањето кон запад, да се форсира реката Пчиња и да се ослободи Куманово.
На 11 ноември 1944 година, во 09:30 часот, единиците на Падобранската дружина, проследени со 1-ви и 27-ми пешадиски полк, победнички влегле во градот. Два часа подоцна, во градот влегуваат и 17-та и 18-та бригада на НОВЈ. Така конечно е отворен патот кон Скопје.

Другата операција што бугарската војска ја спроведува на територијата на Вардарска Македонија е тн. Брегалнишко-Струмишка операција. Истата била изведена од единиците на IV Армија и била во правец Царево Село (сега Делчево) – Кочани – Штип и ги блокирала приодите кон реката Вардар. Во IV армија влегуваат 5-та и 7-та пешадиска дивизија, 2-та независна бригада, како и посебни армиски единици. Офанзивата првично закажана за 8 октомври 1944 година била одложена за 15 октомври поради недоразбирање меѓу бугарските и југословенските воени единици. Меѓутоа, во периодот од 8 до 14 октомври сукцесивно биле заземени околината на селото Звегор и врвот Буковик. Како резултат на успешните борби, градот Пехчево го ослободија единиците на 5-та дивизиска чета со тешки митралези, заедно со гардиската единица. Војниците биле срдечно пречекани од локалното население, во знак на благодарност им биле подарени леб и цвеќе. Ослободен е и градот Берово. Во десетдневната офанзива на струмичкиот правец, 7-та пешадиска дивизија го победила непријателот и во октомври ги ослободила градовите Струмица, Радовиш, Валандово и селата Костурино, Удово и др. На 9 ноември бил ослободен Велес, по што било продолжено напредувањето на IV армија до реката Пчиња, со цел да се стигне до височините западно од реката и да се подготви за напредување кон Скопје или да ги поддржи единиците на I армија во борбите кај Куманово. На 11 ноември 1944 година, била форсирана реката Пчиња а единиците на 5-та пешадиска дивизија добиле наредба да и помогнат на 1-та армија во заземањето на Скопје.

Улогата на Скопје како важна врска во плановите за германско повлекување ја предодредува и неговата стратешка важност. Вермахтот направил посебни напори да го приведе до конечниот трансфер на германските трупи, како и да ги заштити од офанзивните дејства на бугарските трупи. Во самиот град Скопје во тоа време биле сместени единиците на 47. пешадиски полк и посебни дивизии. Веднаш по ослободувањето на Куманово, на Првата армија и е дадена наредба за формирање на три брзи чети со цел брзо заземање на стратегискиот град. Првиот одред бил упатен во правец Куманово – Умин дол – Скопје, со задача да стигне до Скопје, на вториот му била доделена задача да го гони непријателот по патот кон градот, а на третиот му било наредено да ги гони единиците на Вермахтот во правец на селата Бујковци и Ајватовци.

На 12 ноември од делови на 2. пешадиска дивизијата е формирана самостојна единица чија задача била брзо да напредне кон Скопје. Во нејзиниот состав биле една пешадиска чета, засилена со еден минофрлачки вод, една товарна батерија и една ескадрила, под команда на командантот на 36. пешадиски полк Наредниот 13 ноември единицата напредувала во правец Бунарџик – Белимбегово – Душановци. – Скопје. Во вечерните часови, одредот наидува на отпор на непријателски единици источно од Душановци, кои брзо биле одбиени. До 23:00 часот на 13 ноември, единиците на одредот стигнале во Скопје и по кратка пресметка со германските војници кои биле затекнати таму, ја преземале контролата врз источниот дел на градот, а потоа испратиле патроли низ градот и стапиле во контакт со локалните партизани. Објективно гледано, во борбите за Скопје учествувале единиците на III и XII бригада на 42-та дивизија на НОВЈ, кои извршиле успешни дејствија против германските сили, со што го спречија уништувањето на минираните мостови на Вардар.

Општото напредување на бугарските единици на 1-та армија продолжило следното утро, кога на 14 ноември во пладневните часови тие свечено влегле во градот.
Впрочем, првата организирана воена единица која влегува во Скопје е извидувачкиот вод на 5. пешадиски полк (од IV Армија), кој на 13 ноември во 14.30 ч. напредува низ селата Таор и Драчево, а во 18:30 ч. стигнал до централниот плоштад во Скопје, каде што, според воените дневници, бил свечено пречекан од локалното население. Написот содржи и список со имињата на неговите војници, дваесет и двајца на број, нивните чинови и родни места.
Во ослободувањето на Вардарска Македонија во месеците октомври и ноември 1944 г. Бугарија прави значителни жртви. Во извршувањето на двете офанзивни операции, Првата армија загуби околу 9 илјади. луѓе, а IV-та армија – околу 2 илјади, со што вкупниот број на жртви дадени од земјата на околу 11 илјади. души. Од друга страна, жртвите што ги дал Вермахтот во битките против Бугарија изнесувале околу 13 илјади. души. Двете воени операции, иако на крајот го постигнаа ослободувањето на Вардарска Македонија, не успеале целосно да ја постигнат првично поставената цел да го отсечат повлекувањето на Вермахтот. Причините за тоа може да се најдат и во поединечните грешки направени од главната команда и во слабата соработка меѓу трупите на бугарската армија и единиците на НОВЈ.
Самото ослободување на Скопје е всушност мал дел од процесот на целосно ослободување на Вардарска Македонија во есента 1944 година. Без успешните дејствија на I армија кај Стражин, Страцин и Куманово, како и успешните офанзивни дејствија на IV армија во Горноџумајко-Велешкиот правец, борбата за практично ослободување на Скопје ќе беше незамислива. За тоа сведочи и фактот што „Битката за Скопје“, како што ја нарекува генерал Михајло Апостолски, започнала на 11 ноември 1944 година, дури откако бугарските трупи веќе ги поразиле главните сили на Вермахтот, а дотогаш целиот источен дел Вардарска Македонија веќе бил ослободен. Во врска со ова, соодветно е да се споменат зборовите на генерал-полковник Александар Лер, врховен командант на армиската група „Е“:
„Прво, битките се водеа со Бугарите. Со борбите во Македонија, повлекувањето беше одложено за 14 дена“.
Со оглед на досега кажаното, разумно е да се верува дека овој дел од историјата на Северна Македонија и Бугарија е уште еден добар пример за заедничка историја, чии херои можеме и треба заедно да ги почитуваме.