Легенди за баба Марта и за мартинките

Во народната традиција, баба Марта е претставена понекогаш како лута старица, понекогаш како убава и млада девојка предвесник на пролетта што доаѓа. Веројатно оттука потекнува идејата за нејзините многубројни лица и непредвидлив карактер. Месецот март е навистина динамичен и непредвидлив – според верувањата и поради вечните ветрови на Марта – топлиот и црвен летник и лето и студената бела зима, пишува dir.bg.

Се верува дека според временските услови во март можеме да погодиме што не чека во остатокот од годината. Веќе на првиот ден од месецот, треба да избереме ден од него. Ако денот е убав и сончев, годината ќе ни биде среќна и успешна, ако е студено и мрачно, нема да имаме среќа.

Мартинката симболизира желба за здравје и среќа. Обичајот е познат не само во Бугарија, туку и во Романија, Албанија, Грција, Северна Македонија, Србија, Молдавија.

Според некои извори, паганскиот ритуал со врзување мартинка е познат во нашите краишта уште од времето на Тракијците. Според други, традицијата била пренесена со доаѓањето на прабугарите, а како доказ за тоа е практиката на користење бел и црвен конец во некои региони на Централна Азија како заштитни талисмани за животните, децата и девојките.

Според една од познатите легенди, сопругата на Кан Аспарух – Ахинора – прва го вовела овој обичај кај нас. Откако нејзиниот сопруг ja преминaл реката Дунав на југ, а таа одамна не слушнала вести од него, испратила по една ластовичка извиткан бел и црвен конец, врзан за ногата на птицата, како симбол на љубовта.

Народните приказни често зборуваат за баба Марта – постарата сестра на Голем Сечко (јануари) и Мал Сечко (февруари), која секогаш е лута и незадоволна од нив поради нешто. А за да ѝ угодиме и да се чуваме од нејзиниот жесток темперамент, ставаме мартинки. Во некои легенди, баба Марта не сака старици и носи добро време само кога ќе запознае млади девојки. Во другите приказни е обратно – таа сериозно им се одмаздува на младите и дрските девојки. Всушност, многу од верувањата и традициите во март се поврзани токму со смирувањето на баба Марта, за таа да донесе пролет и сонце.

Покрај баба Марта, други омилени слики поврзани со традициите за првиот ден од месецот март се Пижо и Пенда. Според една од легендите, тоа биле двајца љубовници кои им се допаднале на целото село – Пижо со румени образи и убавата Пенда со бела кожа.

Друга приказна раскажува дека лоша волшебничка се обидела да ги раздвои Пижо и Пенда, кои биле брат и сестра. Семејството долго време немало деца, а родителите ги добиле близнаците Пижо и Пенда со интервенција на тајните сили на една волшебничка. Меѓутоа, ветувањето било дека кога Пенда ќе наполни 16 години, волшебничката ќе ја земе со себе. На денот на нејзиниот 16-ти роденден, Пенда се облече во прекрасен бел фустан, а Пижо на својата сестра и подарил прекрасни сини мониста. Меѓутоа, тогаш се појавила старата волшебничка со намера да ја исполни својата закана. Мајката го одбила ветувањето и не дозволила да и ја одземат ќерката – како резултат на тоа, волшебничката ја претворила во цреша и ѝ го одзела животот на Пенда. Пижо бил уништен – тргнал по волшебничката и ја молел да му ја врати сестрата. Таа се согласила да ги поврзе засекогаш ако Пижо го покрие нејзиното тело со својата крв. И така се случило. Кога таткото дошол дома, нашол два штркови над куќата, а во дворот расцутена цреша со бел и црвен конец врзан со сина зрнце.

Мартенките најчесто се ставаат на рачниот зглоб, околу вратот (особено кај животните) или на градите – местата кои најмногу треба да се заштитат од лошата енергија. Тие се симнуваат кога ќе се појават првите штркови или други птици, со врзување за разцутено дрво.