Јован Стојановски: Гласот на вистината за Македонија

Пишува: Илиja Стојановски/Војна и мир

Јован Стојановски не беше професионален историчар, ниту политичар, но неговото име засекогаш ќе остане поврзано со едно од најдостоинствените и најхрабрите граѓански дела во повоената историја на Македонија – зачувувањето и бранењето на бугарската историска меморија.

Човек на делото, а не на зборовите, Јован Стојановски живееше со свеста дека вистината за Македонија вреди повеќе од удобноста, повеќе од стравот, па дури и повеќе од сопствениот живот.
Роден во скопската населба Чаир, во семејство на Бугари – мајка му Тодорка и татко му Ангеле, Јован растел во средина на потисната припадност. Мајка му често се сеќавала: „Кога дојдоа нашите во 1941 година, видовме живот.“ Но по војната, реалноста се сменила. Како дете, Јован еднаш ја прашал: „Мајко, ние Бугари ли сме?“ Таа го погледнала со страв и му прошепнала: „Молчи, сакаш ли да нè убијат?“ Така започнува неговата внатрешна борба, која подоцна ќе се претвори во живот посветен на каузата.

На 8 мај 1994 година во Скопје се одржало официјалното претставување на Движењето за соработка помеѓу Бугарија и Македонија. Иако не бил меѓу организаторите, Јован доброволно ги пречекувал гостите од Бугарија со радост и гордост. Во овој настан гледаше можност за зближување на браќата од двете страни на границата. Но наскоро сфатил дека југонoсталгијата и србокомунистичкиот менталитет сè уште ја држат во заробеништво младата македонска држава. Наместо да се откаже, тој тргна по патот на граѓанската иницијатива.

На 3 октомври 1995 година, на денот на атентатот врз претседателот Киро Глигоров, Јован Стојановски е уапсен. Бил задржан 24 часа. Службите, кои добро го познаваа, бараа „бугарска трага“ во атентатот врз претседателот. По распитот е пуштен без обвинение.
Во 2000 година, Јован заедно со Мирослав Ризински, зад црквата „Свети Димитрија“ во Скопје најдуваат стара плоча со натпис:
“На прависе сия гробница съ пожертвование отъ православните българи въ 1864 л. мартъ 1-ий, Скопие”

Скопски надпис – 1864 г. Храмът „Св. Димитър” в град Скопие се намира в подножието на Скопската крепост, в близост до старата чаршия. На мястото на сегашната сграда е имало по-стар храм, който през 1727 г. е бил и катедрала на епархията. Сградата била ремонтирана през 1835 г. и 1864 г. При втория била поставена тази възпоменателна плоча. Днес плочата се пази в Националния исторически музей в София.

Плочата била запуштена – сведоштво за обидот да се избрише бугарската меморија. Јован ја презел личната одговорност, да ја пренесе плочата во Софија и да ја предаде на Националниот историски музеј – за да биде заштитена од нови вандализми.

Во октомври 2000 година, при претставувањето на здружението „Радко“, провокатори се обидоа да го саботираат настанот. Јован бил обвинет и осуден по монтирани обвиненија – симбол на репресијата против бугарската кауза. Беше осуден на затвор во Скопје. По издржувањето на казната, неговото здравје нагло се влоши. Неговото семејство смета дека бил труен во затворот. Неговиот син вели:

„Јас не велам: татко ми беше во затвор поради бугарштината. Јас велам: татко ми беше убиен во затворот поради бугарштината.“

Јован бил неуморен во своите напори за враќање на историската меморија. Токму тој ја постави првата спомен-плоча на Мара Бунева во Скопје.

Знаел дека ќе биде скршена – затоа направил уште десет, за да ја замени. Ја воскресна меморијата за Владо Черноземски, Борис Дрангов, Тодор Александров, Иван Михајлов – ликови заборавени или демонизирани од официјалната пропаганда. Во неговиот дом висеа портретите на овие херои, а споменот за нив живеел преку неговите дела.

Јован Стојановски почина на 13 март 2010 година во Скопје.

Погребот беше тивок, но во срцата на неговите блиски, пријатели и следбеници не се врежа тагата, туку заветот. Заветот на човек кој не се поклони пред лагата и не го изневери својот корен.

60 години от похода на **Ангел Митрев – Героя** от Скопие до София с колело. Йован Стояновски повтори същия поход 2001 година.

За Јован Стојановски борбата за вистината не беше само личен долг – тоа беше мисија за обновување на историската меморија. Во години кога дури и споменувањето на одредени бугарски имиња во Македонија се изедначуваше со „предавство“, тој храбро ги изговараше имињата на хероите избришани од официјалната историја.

Јован го извади од заборав Владо Черноземски – легендарниот револуционер од ВМРО, кој во 1934 година го изврши атентатот врз српскиот крал Александар во Марсеј. Додека властите и медиумите го клеветеа, Јован зборуваше за него како за херој кој го жртвувал својот живот за слободата на Македонија. Раскажуваше за неговото потекло, за неговата вера во каузата и за неговото место во бугарската и македонската историја – не како „терорист“, туку како борец против туѓото угнетување.

Бишвият цар и в този момент премиер на Република България Симеон Сакскобурготски в посолството в Скопие, заедно с Саво Коцарев, Георги Боев и баща ми, Йован Стояновски.

Јован не само што зборуваше – тој организираше комеморации, ширеше фотографии, документи и текстови со кои цели генерации првпат ја слушнаа вистинската историја за личности како Черноземски, Мара Бунева, Тодор Александров и Иван Михајлов. За него, тоа не беа само имиња – тоа беа компасите на една измачена, но непокорна бугарска свест во Македонија.

Тој беше Бугарин. Тој беше Македонец. Тој беше совеста на оние што сè уште помнат. И ќе го паметат.