Скопје-отворената врата на Белград и Москва

Георги Пашкулев/БГНЕС

Во политиката, наметнувањето на националистички наратив значи стремеж кон меѓународна конфронтација или има внатрешнополитичка насоченост, насочена кон прикривање на странски влијанија и поврзаности.

За голем број европски дипломати, агресивната реторика на премиерот на Северна Македонија, Христијан Мицкоски, кон Бугарија и Договорот за пријателство и добрососедство од 2017 година претставува главен инструмент за одвлекување на вниманието на јавноста од актуелните внатрешни проблеми и за маскирање на надворешните влијанија.

Институционална самоблокада на европската интеграција

Овој поим често се користи во европскиот политички жаргон и означува неподготвеност на една држава да ги исполни преземените меѓународни обврски. Мицкоски категорично изјавува дека нема да преземе чекори кон уставни измени под „бугарски диктат“ и дека „може да чека со децении, а неговата влада е подготвена да ја плати таа цена“. Главниот спор за Скопје е т.н. „европска преговарачка рамка“ (позната како европски консензус од 2022 година), која бара внесување на Бугарите во Уставот на државата како услов за реално започнување на преговорите за членство во ЕУ. Недостигот од напредок на патот на реформите кон Брисел се објаснува со погодните „неправедни барања“ на соседите и со недостигот од флексибилност од страна на ЕУ, додека незадоволството на јавноста се насочува кон Софија.

Економски предизвици и долгови

Северна Македонија се соочува со сериозни структурни економски тешкотии, висока инфлација и растечки јавен долг. Наместо реформи поврзани со европските фондови, кои наложуваат почитување на строги правила за владеење на правото, владата на ВМРО-ДПМНЕ договори огромен заем од Унгарија за време на владеењето на Виктор Орбан.

Постојаната антибугарска и антиевропска реторика се користи токму за да ја прикрие растечката економска зависност на Скопје од алтернативни финансиски сојузи по оската „Будимпешта–Белград–Пекинг“, чија главна цел е оддалечување на државата од економските стандарди на ЕУ.

Нивоа на корупција и неефикасен правосуден систем

Бескомпромисната борба против организираниот криминал и корупцијата од времето на претходната власт, која Мицкоски често ја нарекува „канабис економија“, останува само на зборови. Меѓународните извештаи, вклучително и оној на Bertelsmann BTI, редовно бележат сериозни недостатоци во правосудството во Северна Македонија и силно политичко влијание врз судскиот систем. Националистичката пропаганда за „зачувување на македонскиот идентитет“ и тука наоѓа примена – како штит против критиките од опозицијата и граѓанскиот сектор во врска со корупциски скандали, партиски вработувања и неефикасни реформи.

Коалициска стабилност и внатрешноетничка рамнотежа

Стабилното владеење на ВМРО-ДПМНЕ во голема мера зависи од коалициските партнери, вклучително и од албанскиот блок „Вреди“ и партии со просрпски или проруски профил, како формацијата на вицепремиерот Иван Стоилковиќ. Неговото присуство во владата ја легитимира, на највисоко државно ниво, концепцијата за српски хегемонизам на Балканот, денес позната како „Српски свет“. Стоилковиќ јавно го негира геноцидот во Сребреница, Жепа и Горажде и е отворен симпатизер на режимот во Кремљ. Никогаш не ги криел своите блиски врски со Москва, редовно учествувајќи на меѓународни безбедносни форуми во Русија, што го прави главен посредник на руското влијание во извршната власт на држава-членка на НАТО и земја што декларира желба за членство во ЕУ. Сериозна загриженост во врска со неговото именување, опишувајќи го како носител на штетно руско и кинеско влијание, редовно изразуваат европратеници, вклучително и во извештајот на Томас Вајц во Европскиот парламент од летото 2025 година.

Преку националистичка агресија, Мицкоски го консолидира својот електорат меѓу етничките Македонци и ги неутрализира критиките дека неговата коалиција прави компромиси во други области на внатрешната политика.

Користењето на „антибугарската карта“ претставува продолжение на старата српска/југословенска стратегија за неутрализирање на независноста на Република Северна Македонија и блокирање на нејзината евроинтеграција. Преку создавање надворешен непријател се легитимира политичкиот застој и продлабочената самоизолација од европските институции, при што се мобилизира јавна поддршка преку примитивни емоции, наместо преку реални економски и социјални резултати.

„Растечки“ евроскептицизам

Претседателските и парламентарните избори во Северна Македонија во пролетта 2024 година ѝ обезбедија целосна власт на ВМРО-ДПМНЕ. Потоа следуваше нагол пресврт во стратегиското позиционирање и во реториката што ја користи Скопје. Во последните две години се забележува нова фаза на ширење на отворено антиевропски и прикриени проруски наративи. Тие повеќе не се маргинален феномен ограничен на екстремни субјекти, туку селективно се вградуваат во официјалниот државен дискурс од страна на најблиските сојузници на Мицкоски во власта, со што институционално се воспоставува евроскептицизмот.

За разлика од Србија, каде врските со Москва отворено се промовираат, во Северна Македонија владејачките структури одржуваат официјална линија на „посветеност кон европската интеграција“. Но зад таа фасада се промовира т.н. „дискурс на разочарување“, кој ја поткопува довербата во Брисел. Главните пораки на премиерот и неговата партија се фокусираат на тезата дека ЕУ поставува „неприфатливи услови“, а преговарачката рамка е „замка за македонскиот идентитет“.

Наместо директни проруски слогани, се применува намерно одложување на уставните измени преку внесувањето на Бугарите во Уставот. На тој начин евроинтеграцијата се самоблокира, но вината се префрла врз „недостапната и неправедна ЕУ“ и „непријателска Бугарија“, оставајќи „отворена врата“ за барање надворешнополитичка алтернатива. Во пракса, таква алтернатива секогаш постои и никој во Брисел не му наметнува на Скопје со сила да го избере западниот модел на развој. Тоа е прашање на вредносна ориентација и стратешки избор, кој треба да се направи и доследно да се следи.

Наместо тоа, владејачките структури во Северна Македонија демонстрираат силно економско и политичко приближување кон поранешниот унгарски премиер Виктор Орбан и кон авторитарното владеење на Александар Вучиќ во Србија. И двајцата се познати по своите проруски и прокинески ставови, како и по критиките кон Брисел. Огромниот заем што владата на Мицкоски го договори од Унгарија претставува алтернативен финансиски столб, кој ја оддалечува државата од финансиските инструменти и условите на ЕУ.

Радикалната опозиција како катализатор

Додека ВМРО-ДПМНЕ генерира институционален евроскептицизам, радикалната партија „Левица“, која го зголеми своето влијание во парламентот, ја игра улогата на отворен гласноговорник на Кремљ. Нејзини претставници цинично и вулгарно изразуваат анти-НАТО ставови и повикуваат на прекин на патот кон ЕУ. Оваа радикализација на опозицијата му овозможува на Мицкоски да изгледа „умерен“, иако во практика спроведува слична изолационистичка политика.

Медиумска удобност и слобода на изразување

Одвлекувањето на вниманието на јавноста од внатрешните проблеми и прикривањето на надворешните влијанија е возможно единствено со обезбедена контрола врз медиумската средина, со цел засилување на политичките пораки и ограничување на можностите на независните медиуми. Независните анализи на информативниот простор во Северна Македонија во последните години покажуваат неколку значајни аспекти.

Укинување на забраната за државно рекламирање

Пред изборите во 2024 година беа направени законски измени со кои беше укината забраната за државно финансирање реклами во приватните медиуми. Првично воведена со цел ограничување на корупцијата во медиумскиот сектор, оваа промена му овозможи на Мицкоски посилен контролен механизам врз медиумите, гарантирајќи влијание врз јавниот наратив.

Русија како заштитник на традиционалните вредности

Во последните две години значително се зголемува претставувањето на Москва од страна на локалните портали како чувар на православието, семејните вредности и панславизмот. Истовремено, Западот и ЕУ се опишуваат како „морално дегенерирани“ и како сили чија главна цел е бришење на македонскиот национален идентитет. За таа цел се користат и конзервативни граѓански здруженија, како и делови од црковните структури.

На оваа позадина, официјалната статистика за емиграцијата на граѓани на Северна Македонија кон Западна Европа и Русија, како и финансиските приливи од дијаспората, покажуваат огромен дисбаланс меѓу оние што сакаат да живеат, работат и да се развиваат во ЕУ и оние што би биле подготвени да живеат во услови на „зачувани семејни вредности“ во околината на Москва.

Пропаганда преку српски филтер

Голем дел од дезинформациските пораки во Северна Македонија не доаѓаат директно од Русија, туку се пренесуваат и адаптираат преку Србија. Таблоиди на српски јазик, како и регионалните канцеларии на „Спутник“ и RT (Russia Today) во Белград, служат како главен извор на вести за македонските онлајн медиуми. Оваа содржина целно поттикнува анти-НАТО и анти-ЕУ расположенија, претставувајќи ја Северна Македонија како „жртва“ на западните геополитички игри.

Стратешката опасност

За само две години, од 2024 до 2026 година, антиевропскиот наратив во Северна Македонија еволуираше од хаотични лажни вести во структурирана политичка стратегија. Постепеното градење и поттикнување на евроскептицизмот од страна на Мицкоски и неговите соработници е насочено кон создавање јавен консензус дека Северна Македонија нема иднина во ЕУ, дека Унијата на најразвиените современи држави не го заслужува присуството на македонските граѓани и дека алтернативните сојузи со Будимпешта, Белград, Москва и Пекинг се далеку посигурни, особено во поглед на зачувувањето на националниот суверенитет.

Скептицизмот кон интеграцијата во ЕУ, кој го поттикнуваат владејачките структури во Скопје, сепак не претставува пречка тие да се обидуваат да ги користат претпристапните фондови на Брисел на начин што им одговара – без правила, без реформи и на штета на сопствените граѓани. Благосостојбата на државата се определува преку благосостојбата на нејзините граѓани. Цената што Мицкоски планира да ја плати со институционалната самоблокада, во практика ќе ја платат сите граѓани на Северна Македонија, кои и денес трпат економски последици и бараат спас во странство.

На безбедносната конференција во Сараево во 2024 година, експерти предупредија дека Кремљ ги користи Западниот Балкан како полигон за информациска војна, вклучително и за ширење дезинформации и инструментализирање на етничките и верските поделби. Според овој став, до денес Северна Македонија и Србија се „одличниците“ на Путин во регионот, а ЕУ треба сериозно да размисли дали нереформирани странски сателити имаат место во Унијата.