Германско-полската и литовско-полската историја се неспоредливи со бугаро-македонската

Полски етид или краток немарксистички курс во историјата на Жеч-Посполита

Пишува: Иво Иванов, специјално за Трибуна

Пријатели од Скопје ми испратија љубопитен материјал за ставовите на г-нот Љупчо Поповски за четирите тома на германски и полски историчари за нивните блиски или спротивставени ставови за вековните односи меѓу двата народа. Во стилот на поговорката „ти кажувам ќерко – сети се снао“, господинот Поповски се обидува да направи паралела помеѓу полско-германското искуство и работата на несреќната комисија за историски прашања меѓу Скопје и Софија. Однапред треба да кажеме дека двете прашања се целосно некомпатибилни. Полјаците и Германците, дури и да имаат различни ставови за еден или друг историски настан, никогаш немале претензии да присвојуваат туѓа историја, владетели, херои или колективна меморија. Нешто што не може да се каже за македонските академски кругови во однос на бугарската, па ако сакате и хеленистичката историја.

Авторот подвлекува дека првата средба во Варшава на полските и германските историчари била под покровителство на УНЕСКО уште во 1972 година. Но, тој заборава да го прецизира контекстот на Студената војна. Во тоа време имавме две Германии – Западна Германија и Источна ГДР. Канцеларот Вили Брант веќе го започна курсот на т.н. „Neue Ostpolitik“ која се базира не само на зближување со советскиот блок, туку на приближување кое треба да доведе до мирно решение на германското прашање по Втората светска војна, односно обединување на двете Германии. Нешто што и покрај принципот на неповредливост на границите во Европа по Втората светска војна, Бон ќе успее на специфичен начин да го истакне дури и во завршниот документ на „Neue Ostpolitik“, Хелсиншките договори. Поповски го пропушта фактот дека во 1970 година Вили Брант ја посетил Варшава и клекнува пред споменикот на востанието во Варшавското гето. Тоа е гест не само кон еврејските жртви на нацизмот, туку и за полските херои и жртви на Варшавското востание итн. Сега замислете како некој новомакедонски политичар паѓа на колена пред непостоечкиот споменик на жртвите на Тито во Северна Македонија… Ова е истата Северна Македонија што не сака да ги отвори архивите на УДБА за масакрот на Бугарите во Демократската Федерална Македонија, а потоа и Социјалистичка Република…

Полска и двете Германии по 1947 година се наоѓаат во уникатна повоена ситуација наметната од Јосиф Сталин и Винстон Черчил уште во Техеран во 1943 година. На исток од Полска се одземени делови од земјиштето во Западна Украина, Литванија и Белорусија. Над 1 милион Полјаци беа протерани од СССР на запад од новата граница по линијата „Керзон“. Соодветно СССР населил околу 480.000 луѓе од Полска во своите граници, објавувајќи ги овие луѓе како Руси, Белоруси и Украинци. Полјаците од изгубените источни територии беа населени во етнички исчистената од Германците Шлеска и делови од Источна Прусија и Померанија. Според официјалната советска историографија, тоа е праведен чин на повоена одмазда за нацистичките злосторства, а имено, протерувањето на сите Германци западно од реката Одра. Според волјата на победниците во Потсдам, 2,5 милиони Германци биле депортирани од полските територии, Судетската област и Чешка Бохемија. Помеѓу 1945-49 година, над 2 милиони Германци го губат својот живот во нивните родни места на исток. Инаку, Југославија исто така депортирала половина милион Германци, додека Романија не претерала во тој однос кога се работи за Трансилванија.

Во овие процеси е исклучително тешко да се наведат бројки, бидејќи според официјалната федерална статистика, и Германија и Австрија по војната прифатиле 11,9 милиони германски бегалци.

Инаку, според кратката сумирана хронологија на германско-словенските, а особено на германско-полските односи, меѓу двете историографии нема значајни спорни моменти.

Помеѓу 2 век п.н.е до почетокот на доцната антика, Германците ги населиле огромните територии од Дон – „Стара Шведска“ за која се зборува во Еда, до Тевтонската шума северно од реката Рајна. Во одреден краток временски период им се спротивставиле Дакијците и Гетите, на север од Дунав. За нив сведочат и римски автори. Понекогаш германските племиња се мешаат со Келти или прото-Словени. Околу 1-ви, 2-ри век е големиот, митски марш на Один на север кон Скандинавија.

Според советската историографија, Словените настанале како заедница во Централна Европа и оттаму се поделиле на источни и јужни. За да ја докажат оваа теорија, во 1970-тите и 1980-тите, „марксистичките“ научници ги спровеле најголемите археолошки ископувања во Микулчици, на реката Морава во Чехословачка. Но, не нашле ништо постаро од населба од 7 век. По 1989 година и одвојувањето на Чешка и Словачка, претседателот Вацлав Хавел превентивно, поради моравскиот сепаратизам, наредил да се закопа се што е ископано во Микулчице. Зачувани и изложени се само гробовите на владејачката династија на Мојмировичите во Велика Моравија.

Со цел да се спротивстави на Норманите и германскиот притисок, принцот од ливадите, Миешко I, ја создал новата полска држава во 960 година. Следната година владејачката династија Пјаст го прифатила христијанството од германското свештенство и преобразувањето на земјата го извршил епископот Сент Војтек или Адалберт. Мешко бил првиот владетел кој почнал да привлекува еврејско население, главно трговци од јудаизираните Хазари, но и од германските земји.

Со цел да се спротивстави на Норманите и германскиот притисок, кнезот на Полјаните, Мешко I, ја создал новата полска држава во 960 година. Следната година владејачката династија на Пјастите го прифатила христијанството од германското свештенство, а покрстувањето на земјата го извршил епископот Свети Војтех или Адалберт. Мешко бил првиот владетел кој почнал да привлекува еврејско население, главно трговци од јудаизираните Хазари, но и од германските земји.

По почетокот на крстоносните војни, Тевтонскиот витешки ред ја презел контролата над устието на Висла и почнал да го контролира балтичкиот брег. Во исто време, Татаро-Монголите ги потчиниле руските кнежевства. За да се заштити од двете закани, Големото Војводство на Литванија и Полска влегуваат во суверена унија и ја создаваат интересната држава Жеч-Посполита. Таа владее со земјите на денешна Украина, Белорусија, делови од Русија и со земјите околу Одра, сè до делтата на Дунав. Во 1410 година, Тевтонските витези биле поразени во битката кај Грунвалд од кралот Владислав II Јагело. Тогаш Полска ќе ги потчини пристаништата на витешкиот ред и активно ќе учествува во трговијата со Ханза, при што земјата ќе стане еден од главните извозници на жито во германските земји.

Бипартитната монархија има два сејма, полски и литвански. Во нив, слахтите (слободите) претставени од семејствата на магнатите го избираат заедничкиот полски крал. Полска не се вклучува во крвавата верска селска војна во Германија од 1521-1571 година. Речиси успева да се извлече од деструктивната 30-годишна војна 1614-1648 година, додека католиците и протестантите фанатично се колат едни со други и ја уништуваат Светата Римска Империја, Полјаците успеваат да ја заземат Москва двапати во 1605 и 1612 година. (За ова Русите и СССР никогаш нема да и простат на Полска, како и поразот на Црвената армија во Варшава во 1920 година.) Иако под притисок на Шведска во Прибалтикот, грофството Бранденбург, Кримските Татари и Османлиите, земјата останува водечка економска и воена сила во Источна Европа и одиграла одлучувачка улога во поразот на Османлиите во близина на Виена во 1683 година. Во 1648 година, поттикнат од Москва и од Кримските Татари хетманот Богдан Хмелницки ѝ се спротивставува на Жеч-Посполита. Се појавува т.нар. реестерово козачевство од левиот брег на Днепар, кое ќе потпадне под руска потчинетост. Таа поделба продолжува во Украина до 2014 година. Ќе биде интересно да се види како ќе заврши по последната руско-украинска војна.

На крајот на 17 век, во банкротираната Германија, немало пари да се купи полска пченица. Од потреба, прво во протестантскиот север, а потоа и на југот, компирите се пробиле како замена за лебот. На прв поглед, оваа невина промена ќе го осуди полскиот бизнис модел на пропаст. Благородништвото ќе почне да ја продава полската круна на француските кралски потомци, дури и на саксонскиот курфурст Август Силниот. Овој период во полската историја е познат како „Потоп“. Неуспешните обиди за реформи и неуспехот на востанието на Тадеуш Кошќушко довеле до првата поделба на Полска помеѓу протестантска Прусија, Католичката Хабсбуршка империја и Православна Русија. Од 1795 година, Полска е избришана од картата на Европа, и покрај обидот на Наполеон Бонапарта да ја оживее како Големо Војводство Варшава. По Виенскиот мир во 1815 година, Полска повторно била поделена меѓу Санкт Петербург, Берлин и Виена. Оттогаш, има голема и влијателна полска емиграција во Франција. За да се смират тие процеси во Европа и Полска против најновата поделба, рускиот император Александар I се прогласил себеси за крал на Полска.

На Полјаците од руската зона им е дозволено да организираат сејм, но сето тоа е откажано во 1832 година од Николај I. Во текот на оваа ера, особено на руските територии, Полјаците креваат низа востанија, секогаш предводени од нивната химна Марш на Домбровски, која и денес ја пеат – „Jeszcze Polska nie zginęła, uiedy my żyjemy. Co nam obca przemoc wzięła, Szablą odbierzemy“- Полска нема да умре, додека ние сме живи. Она што ни го одзеде туѓото насилство, ние ќе си го вратиме со меч.“ Не поради недостаток на митско, античко потекло, учебниците по историја за полските деца во основно и средно почнуваат со наставата по етнографија. Затоа што во времето на немање сопствена државност, токму традиционалното општество со својот начин на живот и култура ја зачувало полската национална и колективна меморија.

Интересно, по обновувањето на полската држава во 1919 година и по поразот на Црвената армија и потпишувањето на мировниот договор во Рига во 1921 година, маршалот Јозеф Пилсудски ќе предложи Литванија, Белорусија и Украина да се обединат со Полска во заедничка држава. Од повеќе причини, идејата била отфрлена и од Исток и од Запад. Така, во 1939 година се случила уште една поделба на Полска, овој пат помеѓу Хитлер и Сталин. Денешната руска историографија по налог на Владимир Путин сè уште тврди дека СССР бил „принуден“ да ја дели Полска со Третиот рајх. Германската и полската историографија имаат радикално спротивни ставови.

За сличностите меѓу современата руска, српска и македонската историографија вреди да се зборува во друга прилика. Признавам дека не ја познавам во детали албанска историографија, но којзнае можеби новата албанска академија ќе ни помогне да се просветлиме.