Го убија со „тап предмет“ Данаил Крапчев

Пишува: Росен Тахов, Труд

Има забележителни личности во историјата кои се како Титаник. Тие лежат на дното на заборавот додека некој Балард не ги изнесе на виделина. Таков е случајот со големиот новинар Данаил Крапчев.

Четврт век го уредувал весникот Зора, нарекуван бугарскиот Тајмс. Весникот се протега низ ридовите на времето од 18 мај 1919 година до 7 септември 1944 година. Тоа не е само информативен медиум, туку и институција, кон која внимавале и политичарите во Бугарија. Светли пера го оставаат свој белег на страниците на весникот, меѓу кои е и перото на Данаил Крапчев.

Неговото чесно новинарство ја потпишува неговата смртна пресуда. Бесрамните комунисти прават три обиди да го ликвидираат. Во еден од нив, тие напаѓаат го паѓаат новинарот со јатагани, за да го повторат атентатот врз Стефан Стамболов. Крапчев за чудо преживеал.

Данаил Крапчев бил уапсен веднаш по државниот удар на 9 септември. Го врзуваат со лисици во Горна Џумаја* и го фрлаат во затвор. Според Димитар Талев, тој бил убиен со „тап предмет“. Потоа тој бил осуден „посмртно“ од таканаречениот Народен суд. Такво спроведување на правдата немало ниту во најдивата африканска земја!

„Родениот во Прилеп. Мисијата на Крапчев и неговата „Зора“ е новата монографија на Евелина Гечева. Со богати факти и прецизни анализи авторката вади еден „Титаник“ на виделина. Книгата е во рацете на читателите со поддршка на Министерството за култура.

Животниот пат на Данаил Крапчев започнува во градот Прилеп, каде што е роден на 15 декември 1880 година. Неговиот татко Васил Крапчев бил истакната јавна личност, почитуван поради неговите позиции против грчката патријаршија и против просрпската асимилација. Бил еден од соработниците на Даме Груев за време на неговото учителство во градот и учествувал во подготовката на револуционерна организација на македонските Бугари.

Веројатно името на големото семејство Крапчеви потекнува од малото село Крапа, недалеку од Прилеп. Според Цвета Трифонова, една од првите истражувачи на Данаил Крапчев, родот потекнува од 1705 година, кога неговите претци Јовче и Ристе се преселиле во Прилеп. Оваа фамилија и денес опстојува во градот, а во минатото постоела улица што го носи името на Васил Крапчев.

Овој факт не е неважен за да се има претстава какви биле ставовите во Прилеп и околината во тоа време. Во годините кога растел Данаил Крапчев, борбата за црковна независност и за национално самоопределување на Бугарите во Македонија не била занемарена и искривувана од опортунистичките псевдоисторичари. Таа била кауза на бугарското население во Македонија.

Во 1911 година Прилепското помошно друштво во Софија објавило мала книга во која за градот се вели дека „во текот на двојното ропство тој бил вистинска тврдина на бугарштината во овој прекрасен бугарски крај“. Така го дефинираат сите бугарски историчари од кои голем дел потекнуваат и од овие краишта.

Една од најзначајните студии за Прилеп е направена од проф. Иван Дујчев. Во својот говор, одржан на 4 јули 1941 година во Прилеп, тој накратко ја проследил улогата на градот во бугарската историја – од основањето на бугарската држава, преку христијанизацијата на овие земји од кнезот Борис и битките на Самоил, до учеството на прилепчани во Втората бугарска легија.

„Всред събитията на нашето Възраждане неведнаж се споменува името на града Прилеп, и то във връзка с едни от първите ни възрожденци. Прилеп е участвувал в борбите за създаване на свободни български общини – за родна просвета чрез училища, за богослужение на майчин език и за родно духовенство“, пишува Иван Дујчев.

Историските докази се важни за расветлување на вистината, бидејќи според нив, во тоа време во Прилеп се учело само од словенски црковни книги. Цела галаксија бугарски преродбеници го оставиле својот белег во прилепската преродбеничка школа: Димитар Миладинов, Григор Прличев, Кузман Шапкарев, Јордан Хаџиконстантинов-Џинот. А многу пред првите обиди за србизација, старите летописи сведочат дека Прилеп бил најсилното упориште на бугарската самосвест.

Во таква атмосфера се формирал Данаил Крапчев како личност. Неговите родители ја поттикнувале неговата жед за знаење, што го придружувала во текот на целиот живот. Учел во Битола, а во 1898 година дипломирал на Солунската бугарска машка гимназија.

Овде мора да отвориме заграда и да потсетиме на еден факт што не е неважен во контекстот на тоа време. Прилепчанецот архимандрит Методиј Кусев, како во тоа време протосингел на егзархот Јосиф, инсистирал да се отвори гимназија во Прилеп.

Неговиот аргумент бил дека во овој град населението е бугарско, многу будно и жедно за наука. Во егзархијата, пак, преовладал предлогот на Кузман Шапкарев и гимназијата се отворила во Солун и така се оформил еден просветен центар за Бугарите во Македонија.

Училиштето одиграло голема улога во зајакнувањето на бугарската национална самосвест. Меѓутоа, дошла војната и во 1913 година грчките трупи ја нападнале и ги запалиле книгите од библиотеката и ги принудиле просветните работници да побарат друго место за своите активности. После голем број преселби, денеска правен наследник на Солунската бугарска машка гимназија е Националната хуманитарна гимназија „Св. Свети Кирил и Методиј“ во Благоевград.

Во турбулентните години кога учел во Солун, Данаил Крапчев не се оддалечил од слободољубивите идеи. Според историчарот Цочо Билјарски, веќе во тие години станал член на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација. Голем број негови современици тврдат дека како средношколец се побунил против режимот на султанатот, а тоа е видливо и во неговите први написи малку подоцна. Солунската бугарска машка гимназија е центар на слободоумни млади луѓе, од кои некои подоцна станаа членови на ВМРО: Даме Груев, Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев. Во политиката, науката и литературата се појавиле други: Андреј Љапчев, Димитар Талев, Александар Балабанов, Александар Станишев.

Училишната атмосфера е проткаена со дух на патриотизам и толку влијаела врз младиот Крапчев што уште тогаш бил подготвен да се бори за национално обединување на Бугарите. Покрај големиот капацитет на учителите, тие биле и големи патриоти, ним во голема мера им ја должи својата посветеност на бугарскиот јазик и бугарската историја. Запознавањето со истомислениците соученици последователно прераснало во долгорочна заедничка работа.

Веројатно воден од патриотски побуди и од неговата голема љубов кон славното минато на Бугарија, дипломирал историја на Софискиот универзитет во 1906 година. Подоцна специјализирал во Швајцарија.

И доаѓаме до моментот кога се родил публицистот Крапчев – во турбулентно време, меѓу поделен народ. Уште како студент ја објавил својата прва статија во списанието „Македонско-одрински преглед“ – факт кој сам по себе е доволно симболичен. Ова е силен старт на неговата мисија во новинарството, бидејќи весникот е правен орган на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација и нејзиниот став за македонското прашање е повеќе од категоричен.