Грчката периферија не може без бугарскиот центар за испораката на американскиот гас за Европа

Георги Пашкулев/БГНЕС

Изградбата на Вертикалниот гасен коридор ја претвора периферијата на Балканот во центар, а центарот во подизведувач — но без кој целиот овој проект е незамислив.

Периферијата е Грција, а центарот — Бугарија.

Во голема мера овој проект стана можен благодарение на војната на Русија против Украина. Тоа беше искористено од Европската унија за да донесе одлука да се откаже од рускиот природен гас. Од 2025 година таа веќе не увезува цевководен природен гас, а до крајот на 2026 година треба да се откаже и од купувањето течен природен гас (LNG).

Новата геополитичка ситуација што се создаде по февруари 2022 година фактички не беше поволна за Бугарија, бидејќи земјата ја изгуби својата централна улога што ја имаше во распределбата на гасните текови на Балканот. Како резултат на инфраструктурата наследена од советската епоха и благодарение на добрата географска положба, Бугарија повеќе од 30 години по падот на комунизмот го задржуваше водечкото место како транзитна држава за рускиот гас кон Грција, Турција и Северна Македонија. Оваа состојба не беше променета ниту по пуштањето на азерскиот гас кон Турција, а оттаму и по Јужниот гасен коридор кон Грција и Бугарија. Не беше променета ни од изградбата на терминали за LNG од нашите две јужни соседни земји. Не беше променета ни од одлуките на Русија да ги изгради гасоводите по дното на Црното Море и директно да се поврзе со Турција — „Син поток“ и „Турски поток“. Не беше променета ни од откривањето на богатите гасни наоѓалишта во Источното Средоземје, што ги делат Израел, Кипар и Египет.

Војната се покажа како вистинско искушение дали Бугарија ќе ја зачува функцијата на транзитна држава и дали ќе може да ја обезбеди својата економија со природен гас по конкурентни цени. Во сите овие години по 2014 година, кога беше запрен проектот „Јужен поток“, кој требаше да ја претвори Бугарија во вратата за рускиот гас кон ЕУ, владите на премиерот Бојко Борисов, заедно со водечки енергетски експерти како покојниот проф. Атанас Тасев и многу други, работеа за задржување на Бугарија на гасната карта на Европа. Беа изградени нови цевководи и нови компресорски станици за да не дозволат земјата да испадне од енергетската карта.

Во исто време, јужно од нас, меѓу Грција и Турција, се разгоруваше борбата за „бугарското наследство“ — кој ќе биде главниот транзитер на „синото богатство“. Битка меѓу две периферии кои, спротивно на секоја логика и географија, сакаа да ги преземат функциите на центарот — Бугарија. Во почетната фаза на овој судир Турција изгледаше дека има предност поради географската близина со богатите со јаглеводороди држави од Блискиот Исток и Каспискиот регион, а исто така и благодарение на Русија, која на крајот ја избра за „Турски поток“ наместо „Јужен“. Може да се каже дека деценијата меѓу 2009 и 2020 година навистина беше наклонета кон Турција.

Но победникот се покажа друг — држава која на прв поглед немаше никакви шанси. Авторот на овие редови се сеќава на една средба во Министерскиот совет во Софија, годината можеби беше 2015 или 2016, една од многуте со учество на бугарски, американски, грчки и други претставници. На неа грчкиот претставник јасно изјави дека неговата земја ќе биде енергетски центар. Во исто време и бугарскиот зборуваше за истото. Тогаш некако со мала насмевка ја дочекав грчката претензија.

Времето покажа дека Атина работеше целенасочено и успешно и ја доведе до крај идејата да биде таков центар. „Грција, која некогаш се сметаше за енергетска периферија на Европа, се премести во нејзиниот центар“. Овие зборови на министерот за животна средина и енергетика Ставрос Папаставру во „Форин полиси“ од февруари 2026 година се точна оценка за случената трансформација.

Бугарија исто така ги прошируваше своите можности за пренос. Двете држави се најдоа на вистинското географско место и станаа „вратата“ за американскиот течен природен гас не само за државите од Европската унија, туку и за Молдавија и Украина.

Војната на Русија против Украина создаде поволна можност за откажување од рускиот цевководен гас и негова замена со американски течен, но за да биде последниот конкурентен на рускиот, според пресметките на американските и руските експерти — тука имаме ретко совпаѓање на анализите на двете спротивставени страни — тој требаше да помине низ Балканот, да влезе преку Грција и оттаму преку Бугарија да стигне до големите гасни складишта во Западна Украина. Според американските експерти само така уште „во почеток“ ќе се пресече пристапот на рускиот цевководен гас до ЕУ. Америка ги избра Балканите, а не Франција, која е многу поблиску до неа за испорака на течен гас, кој, како што знаеме, е многу поскап од цевководниот поради транспортот и регасификацијата.

Историјата се пишува на интересен начин. За време на Втората светска војна САД и Велика Британија ја избраа Франција за отворање на Вториот фронт против нацистичка Германија, а не Балканите. Сега во „гасната војна“ САД се потпреа на Балканите, а не на Франција.

Грчката периферија се претвори во центар, но овој нов центар не може без Бугарија. И покрај сите обиди да бидеме избришани, оттурнати, омаловажени и казнувани, Бугарија ќе ги зачува позициите благодарение на сработеното од владите по 2009 година до денес. Секогаш ќе има критичари, но објективната вистина е таква!