| | |

Христо Ботев- поетот револуционер, кој го обединува бугарското племе од Црното море до албанската земја

Пишува: Проф. д-р Раки Бело, Универзитет во Тирана

„Тоз, който падне в бой за свобода, той не умира…” Ова се пророчките стихови од баладата „Хаџи Димитар“ на генијалниот бугарски поет од времето на Преродбата Христо Ботев, објавена во 1873 г. Тие стихови, посветени на паднатиот за слободата херој, важат толку многу и за самиот автор на оваа прекрасна балада, бидејќи со своето херојско дело, бугарскиот поет-револуционер зазема почесно место во светот на бесмртноста, каде што место имаат само најдобрите синови на еден народ. Гине маченички за слободата на својата татковина пред да наполни 28 години, за време на востанието на бугарскиот народ за независност од Отоманската империја. Неговиот земен живот бил прекинат во цутот на младоста, полн со моќ и соништа, на 1 јуни 1876 година, за да започне нов славен пат, оној на бесмртноста, токму како што тој самиот пророкуваше за време на неговиот живот во познатиот стих.

Датумот 2 јуни останува во бугарската историја како ден на кој бугарскиот народ го почитува споменот на поетот-херој Христо Ботев и на сите маченици кои го дале својот живот за слободата на Бугарија. За прв пат овој ден бил одбележан во 1884 година во градовите Враца и Пловдив, а официјално започнал да се одбележува во 1901 година, кога на местото каде што загинал Ботев (Стара Планина, на врвот Вола) присуствувале и преживеани борци од четата. На 2 јуни 1948 година точно во 12 часот е даден првиот сигнал за едноминутно молчење во чест на големото дело на Христо Ботев и бугарските херои. Од тогаш до денес, на овој датум и време, сирените низ Бугарија го предупредуваат целиот бугарски народ да му оддаде почит. Секој Бугарин, каде и да е, во моментот кога ќе ги слушне сирените, молчи и се поклонува пред делото и споменот на хероите кои ги дадоа своите животи за Бугарија и бугарската нација.

Брилијантниот бугарски поет, публицист и револуционер Ботев е роден на 25 декември 1847 година, на денот на Рождеството Христово (затоа го добил името по нашиот спасител Христос) во малото гратче Калофер во Централна Бугарија, во подножјето. на величествената и горда Стара Планина, во семејството на преродбеникот и извонреден учител Ботјо Петков. Захари Сојанов, првиот биограф на револуционерот- поет, напишал дека „Стара планина беше она магично место каде што живееше духот на слободата, каде што идејата за старите славни времиња не умре, каде херојството, војводството и бајрактарството беа легендарни. Самиот Ботев во своето дело ни дава многу показатели за длабокото влијание на оваа величествена природа врз формирањето на неговиот лик и издигнувањето на неговиот бунтовнички и слободен дух. Првото образование го добил во родниот град, а потоа завршил гимназија во Одеса. Во 1867 година се вратил во родниот град за да го замени својот татко како учител.

На 11 мај, Денот на творците на бугарската азбука и словенското писмо, Светите браќа Кирил и Методиј, Ботев одржал жесток патриотски и револуционерен говор во кој остро ги нападна градските раководители и турската власт. Овој говор се испоставува дека е главната причина поради која повеќе не можел да остане во градот. Во есента истата година, тој бил принуден да емигрира во Романија, земја која станала прибежиште за стотици бугарски политички имигранти со кои стапил во контакт. Се запознал со многу истакнати бугарски дејци, меѓу кои и големиот бугарски револуционер Васил Левски, кој подоцна ќе најде место во песните на поетот. Во емиграција, Христо Ботев, освен учител, ги издавал и весниците „Дума на българските емигранти”, „Будилник“, „Знаме”, „Нова България”, во кои објавувал песни, политички прилози и фељтони. Во неговите дела ги гледаме квалитетите на талентиран писател, иден модерен политичар и дипломат. Ботев војната за ослободување на Бугарија ја гледа како борба за демократија, човекови права и социјална правда.

Во 1874 година, Ботев бил избран за член на Бугарскиот револуционерен централен комитет (БРЦК), организација на бугарското национално револуционерно движење, основано во романскиот град Букурешт, со цел ширење на револуционерни идеи и поддршка на политичката и идеолошката подготовка на бугарската национална револуција. По избувнувањето на Априлското востание од 1876 година во Бугарија, Христо Ботев организирал и раководел со голема чета од над 200 луѓе, во која учествувале Бугари од сите бугарски етнички области (Северна Бугарија, Тракија и Македонија). Тие со австрискиот брод „Радецки“ ја преминале реката Дунав од романското пристаниште Ѓургево до бугарското крајбрежје, откако Ботев успеал да го убеди австрискиот капетан да се закотви на бугарското крајбрежје кај селото Козлодуј. По неколкудневни жестоки борби со многубројната турска војска што ги следела, четата на Христо Ботев била поразена. На 1 јуни 1876 година (20 мај по стар календар) херојски загинал и Христо Ботев. Го убиле за никогаш да не умре!

И покрај тоа што многу млад си заминал од овој свет, Ботев останува бесмртен како поет. Живеел и творел во бурна ера, онаа на бугарската Преродба. Неговиот генијален талент и даде на бугарската литература вистински ремек-дела, кои и денес се меѓу најдобрите бугарски дела. Ботев останува ненадминат лидер во бугарската литература и публицистика. Своите песни ги пишувал помеѓу 1867 и 1873 година и ги објавувал во весниците што почнал да ги издава во Романија. Тој се залага за понов и поуметнички јазик, за поразумна и поискрена литература. Во 1875 година, Христо Ботев и неговиот колега револуционерен поет Стефан Стамболов, кој подоцна станал премиер на Бугарија, ја објавиле стихозбирката „Песни и стихотворения от Ботйова и Стамболова“. Во поголемиот дел од својата поезија Ботев се обидува да ги искаже главните ликови и идеи на револуцијата. Тој разбира дека татковината не може да се ослободи ако Бугаринот прво не ја разбере потребата од слобода, ако не разбере дека вистинскиот човечки живот е невозможен во услови на ропство. Затоа што животот, покрај биолошкото постоење, е и љубов, чест, достоинство, возвишен идеал.

Постигнувањето на слободата има висока цена – често оваа цена се плаќа со најскапата работа – животот. Затоа, поетот ги воспева бугарските херои како Васил Левски, Хаџи Димитар итн., го воздигнува нивниот несебичен чин како светол пример во колективната меморија на народот и пример за однесување. Поезијата на Христо Ботев е целосен израз на неговата духовна личност, совршен одраз на неговата душа. Ги изразува неговите мисли и соништа, исполнета е со пророчки предвидувања за иднината. Критичарот Људмил Стојанов вели дека речиси ретко може да се најде песна која е толку точен хороскоп на нејзиниот творец. Таа е како календар на неговата душа, хроника на сите негови празнични моменти. Токму затоа и продолжува да живее, бидејќи е израз на целосен дух и, како и неговиот автор, не умира. Овде доволно е да се спомене баладата „Хаџи Димитар“, која е поетско пророштво за животот на самиот поет Ботев. Неговата песна е напишана за да ги потсети Бугарите дека е дојдено време за акција и да ги подготви да учествуваат во борбата за слобода. И во оваа борба за слобода, тој самиот со својот пример му покажал на народот како треба да постапува, подготвен да го жртвува и највредното што го има. Како што вели професорот по историја Пламен Павлов, нема сомнеж дека Ботев е на врвот на нашиот национален пантеон. Тој заедно со Васил Левски се личностите кои во најголема мера ја отелотворуваат Бугарија.

И за време на неговиот живот и по неговата смрт, Ботев останува еден од симболите на сите Бугари, без разлика каде живеат. Иако не поминал низ македонската и албанската земја, тој бил и останал еден од главните инспирации во нивната борба за слобода. Според проф.Пламен Павлов, во неговата чета што го преминала Дунав во 1876 година учествувале 20-тина четници од различни делови на Македонија. Даме Груев, еден од најпознатите револуционери и дејци на бугарското народноослободително движење во Македонија и Одринско, пишува дека „сите ние го следиме примерот на Ботев на патот кон слободата“. Другиот апостол на Бугарите од Македонија, Гоце Делчев, бил под силно влијание на Христо Ботев. Ботев е еден од најомилените и највлијателните поети за секој Бугарин од Македонија. Вака пишува во еден од неговите написи посветен на Христо Ботев, бугарскиот диригент и композитор од Скопје Јосиф Чешмеџиев (написот е придружен со фотографија на македонските студенти од друштвото „Вардар“, кои отдаваат почит на Ботев, на неговото лобно место. ): „В Македония няма по-популярен певец от Хр. Ботев. Неговите песни са най-любимите. Те са, заедно с живата служба на твореца им, школа за младите. В неговите песни крепне духа на тия, които се обричат да служат на правдата и човечността. И колко подвизи и велики дела са родени от неговите песни. Колко жар, колко пламък разискрят неговите волни песни! … Няма ученик, който да не знае Ботевите песни „Жив е той“, „Я надуй дядо кавала“, „Не плачи майко, не жали“, „Тъмен облак“, „Тежко, тежко вино дайте!“ и много други. Няма ученик, който да не е зауствал и с охота да не е декламирал напоените с велика любов песни… Мнозина гуслари (питачи) и надарени певци – народни трубадури, са разнасяли Ботевите песни по всички краища на Македония. Техното разпространение е било най-широко, защото текста е отговарял на наболялата народна душа и в тех, в песните, кипи борбата на роба, неговото тегло и волята му да бъде свободен. Така Хр. Ботев принадлежи на целокупното българско племе. И днес Ботев е жив в Македония …“

Поетот навистина е сè уште жив во денешна Северна Македонија, неговите песни се живи преку луѓето кои ги направиле дел од нивното фолклорно богатство. На пример, во „Речник на македонската народна поезија“, објавен во Скопје, песната на Ботев “На прощаване”најде место како народна песна. Покрај Ј.Чешмеџиев, со животот и делото на Христо Ботев се занимаваат и други истражувачи од Македонија, како Александар Балабанов, Иван Хаџов и др. Последниот, кој е Бугарин од Струга, е еден од најголемите бугарски истражувачи на животот и поезијата на Хр. Ботев. Големиот револуционерен поет е познат и сакан и од Бугарите кои живеат во Албанија. Тој е инспирација на дејците на Внатрешната македонска револуционерна организација, кои дејствуваат на територијата на Албанија и ја помагаат борбата на нивните поробени браќа, кои останале во границите на поранешна Југославија и Грција. Лицата на некои од овие бугарски револуционери од Албанија останаа запечатени во прекрасниот документарен филм од 1993 година на бугарскиот режисер Констатин Чакаров, кои и по толку години, во длабока старост, сè уште се восхитуваат на делото на Христо Ботев и ја пејат песната. „Хаџи Димитар“. Во кадарот се гледа еден од најистакнатите бугарски јавни личности и револуционери од Албанија, член на ВМРО, Никола (Кољо) Пандовски, кој со страст ги пее песните на Ботев. Она што е уште повпечатливо е што во филмот овие старци покажуваат дека токму со песната „Жив е тој, жив е“ во некои бугарски села во Албанија ја испраќале невестата од домот на нејзиниот татко. Ова зборува за силното влијание на делото на Ботев, покажува колку длабоко се вградил во меморијата на албанските Бугари, и е жив до денешен ден.

Младите Бугари од Албанија кои посетуваат бугарски неделни училишта во градовите Тирана, Корча, Елбасан, Поградец итн. со патос ја рецитираат поезијата на Христо Ботев. Бугарскиот поет и револуционер е и покровител на училиштето во Тирана, кое гордо го носи неговото име. Децата од ова училиште секој 2 јуни со уметничка програма му оддаваат почит на поетот-херој Христо Ботев и на сите маченици кои ги дале своите животи за ослободувањето на Бугарија.
И покрај ѕидовите на раздвојување што некои се обидуваат да ги подигнат внатре во бугарското племе со цел разделување и отуѓување, духот на Ботев и неговото дело не признаваат граници, тие летаат високо како херојско пиле и се живи не само во денешна Бугарија, туку и секаде каде што живеат Бугарите.



Слични Објави