Ким Мехмети: Белградските „работилници“ фабрикуваа нови народи и јазици
Ким Мехмети е албански прозаист, есеист, публицист и активист за човекови права од Северна Македонија. Роден е на 10 декември 1955 година во село Грчец, скопско. Пишува и на албански и на локална јазична норма. Преведува од двата јазика. Автор е на романите „Седум ноќи на тага“ (1990) и „Селото на проколнатите деца“ (1998) и на голем број збирки раскази. Во 1994 година ја добил националната награда за проза со романот „Судбината на Фатуша“. Во моментот живее и работи во Скопје.
Во Скопје продолжуваат споровите околу вклучувањето на Бугарите во Уставот, заедно со другите етнички заедници. Албанците се наведени во уставот, но како е да се биде Албанец во Северна Македонија? На што се должи македонскиот антибугаризам? За овие и други прашања разговараме со писателот и активист за човекови права од Северна Македонија, Ким Мехмети, кој има албанско потекло.
Здраво господине Мехмети. Ким, неодамна беше во Софија. Ова е добра вест, бидејќи не ми е познато да доаѓате често доаѓате кај нас. Која беше целта на вашата посета?
Софија е град кој многу го сакам. Ова е градот на многу убави моменти од мојата младост. Моето последно доаѓање се должи на мојата посветеност на идеалот за обновување на мостовите на културната соработка меѓу албанскиот и бугарскиот народ, особено соработката на полето на книжевното творештво. А градителите знаат дека најтешко се градат мостови. Тоа најдобро го знаеме ние Албанците, кои како „осамен“ народ на Балканот, како етникум кој нема други блиски роднини ниту по крв, ниту по јазична близина, секогаш копнеевме да ја надминеме оваа наша осаменост, да комуницираме со нашите соседи, самите да им кажеме за себе, поради што сме принудени да ги учиме нивните јазици, па секој Албанец заедно со својот мајчин јазик ги зборува и јазиците на нашите соседни народи. Можеби токму поради оваа потреба да се градат мостови на соработка со другите народи околу нас, кај нас Албанците се зголемува митот за опстанокот, според кој во темелите на мостовите мора да го вградите најдоброто што го имате. Важноста на мостовите се докажува и со тоа што за време на војните непријателот прво нив ги уништува. Со ова предизвикува најголема штета – ве спречува да комуницирате меѓу себе и со другите. Така, тоа ве спречува да ја продолжите вистината за себе и за другите. Знаејќи за историската блискост и соработка меѓу албанскиот и бугарскиот народ, има луѓе кои „инвестираа“ во минирање на мостовите на пријателство меѓу нашите народи. Дојде до таму што за време на Титова Југославија, Белград правеше се за да ги прикаже Албанците и Бугарите како непријатели, собрани само од омразата кон Македонците и Турците. Затоа, сакам да придонесам за „обновување“ на оштетените мостови на соработка и пријателство меѓу нашите народи, а пред се на полето на кое припаѓам – литературното творештво. Затоа дојдов во Софија да барам контакти со издавачки куќи и да видам какви се можностите за преведување и издавање книги на наши писатели.
Ким, се знаеме повеќе од четврт век и знам дека отсекогаш си бил посветен на развојот на бугарско-албанските односи. Која е причината за оваа приврзаност, да не имате некоја бугарска врска? Или мислиш дека Бугарите и Албанците се историски поврзани?
Знам дека мојот народ и бугарскиот народ ги поврзува блиската соработка во минатото. Но, оваа вистина ја крие маглата на лажната српска пропаганда, која ја спречуваше оваа соработка и блискост. Знам дека во минатото многу албански интелектуалци наоѓаа засолниште во Софија и дека бугарските револуционери секогаш им подаваа пријателска рака на своите истомисленици во Албанија. Знам и дека целата оваа поранешна соработка беше намерно прикриена од антибугарските и антиалбанските белградски лаборатории. Во името на ова пријателство меѓу мене и бугарскиот народ, уште како млад човек инсистирав да се потврди вистината за блискоста и заедничките работи меѓу албанскиот, бугарскиот и хрватскиот народ. За жал, тие беа прекинати по Втората светска војна, кога дел од балканскиот простор остана под капата на белградските „работилници“ на вистината, кои фабрикуваа не само измислени и лажни приказни, туку и нови народи и јазици. Овие „работилници“ произведоа и голема количина на омраза кон Албанците и Бугарите, како и лажниот наратив за минатото на народите што живеат овде. Но, можете да ја промените и избришете вистината на народите што е запишана во историските книги, но не можете да ја промените нивната меморија. Не можете да ја скриете приказната на моите предци за времињата кога биле принудени да бегаат во Бугарија за да си ги спасат главите од српските ножеви. Тоа го избришаа од историските книги белградските „работилници“ на лаги, заборавајќи дека вистината останува засекогаш запишана во сеќавањето на живите и во тишината на гробиштата зад Ниш, каде што се закопани коските на протераните Албанци за време на балканските војни. Уште кога бев млад, се прашував зошто Бугарите ни се претставуваат како непријатели на нас Албанците, кога од дедовците слушав за српските војници кои убивале невини деца и жени. Но, никогаш не слушнав дека Бугарите го направиле истото. Ова ме натера да навлезам подлабоко и да разберам дека за да ги сокријат своите злосторства врз Албанците, белградските производители на лаги – меѓу кои најпродуктивни се Српската православна црква и Српската академија на науките и уметностите, направија се за ние Албанците бидете „пријатели“ со вековните непријатели – Србите, и „непријатели“ со нашите вековни пријатели Бугарите и Хрватите.
Ким, за мене си еден од оние Албанци кои се чувствуваат како граѓани на светот. Но, дали е лесно да се биде Албанец во Северна Македонија денес?
Се чувствувам добро на ова место каде што живеам. Горд сум што на ниту едно место населено со Албанци не сум видел пароли кои им посакуваат несреќа на моите сограѓани Македонци. За разлика од многу ѕидови во Скопје, на пример, на кои пишува „Смрт за шиптари“. Се разбира, не можеш да се чувствуваш добро во земја која и ја финансираш, но која со истите државни пари издава „Македонска енциклопедија“ во која твојот народ е подложен на навреди. Или кога академици јавно и колективно го навредуваат мојот народ. Понекогаш имам чувство дека Македонија се мрази себеси и бидејќи е така е осудена да пропадне. И дека во оваа земја се е минливо. Сè уште ми личи на земја која ја тестира можноста за градење држава на темелите на омразата кон другиот. Кога го велам ова, не му судам на македонскиот народ, туку на оние кои го легитимираат овој народ – неговите елити. И понекогаш ми поминува помислата дека ако не постоеше омразата кон Албанците и Бугарите, овие елити немаше што друго да прават и врз која основа да ја градат својата „научна“ кариера и општествен статус. Затоа, ми се чини дека таква земја не може да има иднина, и дека во таква земја не можете да се грижите за она без кое е невозможно да опстане – освен чувството за етничка припадност, но и чувството за припадност кон државата. Ова е чувство кое според мене го нема мнозинството Македонци кои пораснале во суверена и независна Македонија. Ним, како и на нивните родители, им беше всадена српската „вистина“ дека соживот со Албанците и Бугарите не е можен, а државата чиј главен град не се вика Белград не вреди пет пари. Во Македонија и денес антиалбанизмот и антибугаризмот не само што не се казнуваат, туку се наградуваат. Еве еден пример: многумина од денешните истакнати политичари учествуваа на протести против образованието на албански јазик, каде што креваа пароли и извикуваа „Само мртов Албанец е добар Албанец!“. Земја која е изградена на омраза кон другите не треба да се грижи за својата иднина, бидејќи ја нема. Земја во која твоето физичко присуство му пречи на другиот, земја која се обидува да го скрие твоето постоење бришејќи те од Уставот или во неа навредливо ќе те нарекува „20 проценти“, таква земја еден ден ќе го смени не само името. , но и „презимето“ и едноставно кажано, ќе има минато, но нема да има иднина.
Повеќе пати ми имаш кажано дека големата драма на Србите е што ги слават своите најтешки историски загуби како големи празници. Дали ова им се враќа сега со трагичните настани неодамна со пукањето во белградско училиште?
Сите деца на овој свет се подеднакво невини, но подоцна, додека растат, на многу од нив им се наметнува уништувањето на семејството или средината во која живеат. Вистината е дека децата и младите се највистинското огледало во кое се отсликува ликот на еден народ и едно општество. Се разбира, злобата на родителите кои убиваа невини деца во Босна и Косово почива на рамениците на денешната српска младина. Не треба да се заборави дека неколку генерации израснаа во Србија хранети со омраза кон несрпското население. Тоа е средина каде што дури и верата е искористена за да служи за поттикнување на омразата кон оние кои не се православни. А како што можете да прочитате, во една таква Србија, таткото на ученикот кој ги уби соучениците го учел својот 14-годишен син да пука со пиштол. Никаде не се раѓаат зли деца, секаде нив ги карактеризира невиноста и хуманоста. Но подоцна, секое дете со ангелски лик може да прерасне во монструозен убиец во зависност од тоа кој ќе се грижи за него -дали чуварите на човештвото или пак ѕидарите од пеколот. Се разбира, човек треба да биде над нивото на просечно чудовиште за да не биде трогнат од убиството на невините српски деца. Но, уште поголеми чудовишта се оние Срби кои не се каат за злосторствата наводно извршени во името на нивниот народ. И сосема е точно и јасно она што многупати го повторив на нашите поранешни средби и разговори во скопските кафеани – дека тие што убиваат деца и мајки не можат да ја добијат војната и затоа Србите ги губат сите војни. Немаат друг избор освен да ги прославуваат загубените битки.
Ким, што е тоа „српски свет“? Дали тоа не е некаква руска опција за контрола врз народите на Балканот или е оригинална идеја на Белград за регионало лидерство? Зарем на овој начин не се обидуваат да ги залечат раните од времето на Слободан Милошевиќ?
О, не само денес, туку секогаш српските елити биле послушни слуги на Српската православна црква и како такви сакаа црковна држава, „Црковно српски свет“ затворен за себе, чиј главен град ќе биде Белград и неговиот состав би го опфатил целиот Балкан. Затоа, не случајно сите соседи кои се спротивставија на реализацијата на овој црковно-политички проект беа сметани за непријатели на српскиот народ. Овој српски проект, кој е бледа копија на „Руски свет“, отсекогаш бил причина за сите конфликти и недоразбирања на Балканот. Во него со векови инвестирале српските елити, а во зависност од времето и околностите, секогаш бил „спакуван“ во поинаква форма. По Втората светска војна, „српскиот свет“ донекаде се реализира со создавањето на Федеративна Југославија за збратимените народи и националности. Но, беше јасно кој е постариот брат – Србија. Подоцна, истиот тој „српски свет“ речиси ги вклучи Бугарија и Албанија со реализацијата на идејата за балканска федерација од страна на Тито и Георги Димитров. Сите досегашни и сегашни обиди за спроведување на проектот „Балкан без граници“ ја прикриваа идејата за создавање на „Србославија“. Но, вистината е дека сите народи кои заедно живеат овде, во овој дел на Балканот, се бројно помалку од една населба на Истанбул. Но, нивната соработка не треба да биде заложник на средновековната српска политичка меморија, според која не е важно како и зошто ќе ги здружиме силите, туку кој ќе биде „градоначалник“ на селото.
Сме зборувале за Коридорот бр.8, но не само за транспортниот, туку за духовниот и културниот, кој може да ги поврзе Албанците и Бугарите. Зошто се плашат од него во Скопје? И дали има перспектива?
Патиштата се дамарите низ кои тече животот на земјата. Коридорот бр. 8 е токму таков пат кој поврзува сè што е човечко помеѓу Истанбул, Софија, Скопје, Тирана и понатаму до Италија. Но токму како таков, овој коридор ги попречува идеолозите кои инсистираа комуникацијата да тече само во рамките на „српскиот свет“. Скопје се плаши од Коридорот бр.8, затоа што е заложник на српската меморија дека „природните“ непријатели на Македонија и македонскиот народ – Албанците и Бугарите – може да се зближат. Македонија ја спречува изградбата на овој коридор, бидејќи Белград секогаш ги носел одлуките за нејзиниот однос кон соседите. А Белград секогаш сакал да ја држи подалеку од Софија и од Тирана. Така во суштина ја оддалечи од самата себе и од нејзината иднина.
