Македонскиот крвав Божик од 1945 г.

Пишува: Доц. д-р Милен Михов, специјално за БГНЕС

Рождество Христово или како што народно се нарекува Божик е христијански празник на надежта и раѓањето на добриот Бог, кој слегол меѓу луѓето и се жртвувал за нивното спасение. Секоја година православните христијани го пречекуваат празникот со смирение, надеж и молитва за здравје и семејна среќа.

Има еден Божик во нашата историја, кој останува под името Македонски крвав Божик – Коледе од 1945 година. Ова име стана симбол на насилство и масовни убиства, слично на Ноќта на св. Вартоломеј во средновековна Франција и Кристалната ноќ во нацистичка Германија.

Трагичните настани се случиле на 6 јануари 1945 година – Божик по стариот црковен календар, во новопрогласената Демократска Федеративна Македонија во границите на комунистичка Југославија, возобновена под раководството на диктаторот Тито.

Создавањето на комунистичка Југославија по Втората светска војна е реализација на геополитички проект насочен кон зачувување на територијалното статус кво на Балканот. Распределбата меѓу големите сили на сферите на влијание во регионот се случила во Москва помеѓу Сталин и Черчил во октомври 1944 година и завршила со т.н. процентуален договор. Таа предвидувала доминантно влијание на Советскиот Сојуз во Романија во однос 90% до 10% за западните сојузници. За Унгарија и Бугарија бил договорен сооднос од 80% со 20%, а Југославија била поделена 50% на 50%. Како компензација за големите отстапки во Источна Европа, Черчил добил од Сталин договор за доминантно британско влијание во Грција еднакво на она на Советскиот Сојуз во Романија во сооднос од 90% со 10%.

Договорот во врска со Југославија биле засновани на некаква божемна рамнотежа на силите, но во пракса текот на непријателствата резултирал со наметнување на целосна моќ на комунистичкото движење поддржувано од Советскиот Сојуз. Создавањето на комунистичка Југославија го следело примерот на државниот модел на Советската Федерација и ги реплицирало болшевичките идеи за создавање на вештачки нации. Моделирањето на националната свест се одвивало во услови на комунистичка диктатура, која во првите години по војната цврсто ја следело сталинистичкиот модел на управување. Сеопфатниот систем на политичка контрола и репресија наметната во Вардарска Македонија била комбинирана со градба на нова нација.

Изградбата на македонската нација се соочува со сериозни потешкотии поради масовната соработка на населението со воспоставената бугарска управа на регионот во периодот 1941-1944 година.Покрај зачуваната бугарска национална свест и задоволството од распадот на Југославија, предизвикано од десетгодишната денационализациона политика на Србија во Вардарска Македонија, прогласена како Јужна Србија, важен фактор за поддршка на бугарската влада е конзистентната политика на Софија за целосна интеграција и забрзан развој на новите земји, кои достигнуваат привилегиран третман.

Последните месеци од војната повторно го поставиле македонското прашање во односите меѓу големите сили. На почетокот на 1945 година се подготвувала Конференцијата во Јалта, на која Сталин, Рузвелт и Черчил разговарале за повоената структура на Европа. Во Форин Офисот разговарало за различни проекти за решавање на македонското прашање – од создавање независна држава со главен град Солун, што било дел од програмата на ВМРО, до федерација на сите балкански држави. Оживувањето на идејата за независна Македонија, што било во програмата на бугарското национално движење пред војната, е неспојливо со плановите на југословенските комунисти. Под овие услови, за Тито е исклучително важно да ги уништи сите потенцијални закани за отцепување од федерацијата.

Посебно загрижувачка е ситуацијата на Косово и Метохија. Во ноември и декември 1944 година, југословенската војска го подложила локалното албанско население на масовен терор под изговор дека се апсат соработници на окупаторот. Мобилизацијата на младите и обидот да се испратат на Сремскиот фронт довело до масовно востание на Албанците, кое траело од декември 1944 до февруари 1945 година. Во востанието жртвите на востаниците Албанци надминуваат 48 илјади луѓе.

Во овие услови, целосната контрола на југословенските комунисти над Вардарска Македонија станува примарна задача. За таа цел во Скопје оперирал лично пратеникот на Тито Светозар Вукмановиќ-Темпо. Само една недела пред Крвавиот Божик, Темпо отворено ги кажал целите на новите владетели во Белград. Во последните денови од декември 1944 година, пред највисокото тело на новата власт кај Вардар – Антифашистичкото собрание за Народно ослободување на Македонија (АСНОМ), Темпо дава застрашувачка инструкција „да се пронајде непријателот кој се маскирал и да се убие“. а потоа самоуверено изјавува „…ќе го најдеме непријателот и ќе го убиеме“. Од дискусиите одржани во АСНОМ, јасно се гледа дека главен противник се т.н „Бугарофили“ кои подгреваат незадоволство и сепаратизам во републиката. Најточно сликата ја опишал поранешниот бугарски комунист Димитар Влахов. Тој утврдил дека главната причина за локалниот сепаратизам е „старата поделба на Бугари, србомани и гркомани“. Во новиот вокабулар на властите трајно се наметнуваат дефинициите „Бугарофили“ и „Бугараши“, кои треба да стават јавна стигма врз Бугарите како предавници на Македонија. АСНОМ донесува одлука за формирање „Суд за заштита на македонската национална чест“, кој мора да ги казни лицата кои сториле дела кои не се злосторства, но ја загрозиле „македонската чест“, што и да значи тоа.

Комунистичката машина на терор и убиства е веќе задвижена и на првиот судски процес против т.н соработници на окупаторите се изречени 12 смртни казни, кои биле извршени и покрај инсистирањето за амнестија од страна на првиот претседавач на АСНОМ, Методи Андонов-Ченто.

Првиот бран на масовна репресија се случил за време на Божик.

На 6 јануари 1945 година избувнал бунт меѓу војниците и старешините на гарнизонот во Скопје, а ноќта на 6 кон 7 се побуниле и војниците на артилериската бригада во Штип. Главна причина за немирите е целосното врзување на судбината на Вардарска Македонија со Југославија и планираното испраќање на македонските воени единици на фронтот против германските и хрватските трупи на Сремскиот фронт.

На 6 јануари 1945 година во Офицерскиот дом во Скопје властите го одржале Вториот конгрес на „младината“ на Македонија. На конгресот присуствуваат претставници на воените единици кои имаат важна улога во подготовката на 15-тиот армиски корпус и неговото распоредување на Сремскиот фронт. Во тоа време на плоштадот се појавиле бунтовници кои скандирале „Во Солун, во Солун! Не во Берлин и во Срем“. Несомнено е дека бунтот е против комунистичката власт во Скопје, а подигнатите пароли се во духот на програмите на ВМРО за независна Македонија. Тоа се препознава и на страниците на весникот „Нова Македонија“, кој ги дефинира бунтовниците како „нови македонски патриоти – довчерашни патентирани Бугари“ и „опашки на бугарскиот фашистички окупатор“. Востаничките единици биле составени од војници и офицери од бригадата „Гоце Делчев“ формирана во Бугарија, кои служеле во бугарската војска и сè уште носеле бугарски униформи и оружје.

Немирите биле задушени под личното раководство на Темпо, кој итно бил испратен од Белград. Старејшините повикани на преговори се уапсени и по кратки распити биле стрелани во занданите на скопското Кале. Егзекуциите ги спроведувал лично Темпо и биле придружени со зборовите „Сакаш Солун, еве ти го!“. За само неколку часа, 70 офицери биле застрелани, а околу 1.000 војници повторно се враќаат во центарот на Скопје, каде што биле пречекани со оган од српските партизани. Десетици биле убиени на лице место, а 900 биле уапсени и затворени во Калето, каде мнозинството починале од нехуманите услови, без храна и вода.

Во Штип војниците практично го окупираа градот и против нив се мобилизирани комунисти, партизани и воени единици. Кога бунтот бил задушен, „некои биле линчувани“ според исповедта на Љубчо Арсов, тогашниот регионален водач на Комунистичката партија во Штип.

Задушувањето на немирите во армијата било придружено со масовна репресија врз цивили, кои биле егзекутирани без суд и пресуда. Имаме делумни податоци за масовни пукања на Бугари во Прилеп, Велес, Куманово, Скопје, Штип и други населени места во регионот. Затворените архиви го чуваат во тајност Крвавиот македонски Божик, а националната македонска историографија моделира политички коректни претстави за минатото. Бруталното насилство предизвикува во семејствата на жртвите застрашувачки страв само затоа што се Бугари. Се плашеле дека случајно испуштен збор или споделен спомен може да стане непремостлива пречка или да ја чини иднината на нивните деца. Затоа, најсигурниот начин да се спасат децата е да се сокрие споменот на нивните дедовци, кои биле бугарски учители, свештеници, војници, офицери или едноставно Бугари.

Во 2005 година, еден мој колега ми раскажа една вистинска приказна, поставувајќи ми едно особено тешко прашање. Откако се разделивме со една достоинствена дама, тој ми објасни дека таа е висок обвинител, а татко и е истакната личност на ВМРО, убиен во зимата на 1945 година, кога таа имала само неколку месеци. Дотичната госпоѓа не знаела ништо за вистинската судбина на нејзиниот татко, а во семејството е пренесена легендата дека тој загинал во несреќа. Вистината била скриена и внимателно чувана со главен мотив да не се попречува иднината на детето. Мојот колега, професионален историчар, истражуваше сè за убиството на таткото и беше многу растргнат околу тоа дали да му ја каже вистината на својот познаник, за што тој побара мое мислење. Во центарот на Скопје, главниот град на Република Македонија, кој е независен повеќе од дваесет години, требаше да одговорам на прашање дали жената треба да ја научи вистината од својот татко – Бугарин и војводата на ВМРО. Застрашувачко прашање кое открива многу за вистинските реалности кај Вардар, каде сè уште преовладува законот за молчење на прекинатата меморија на прадедовците.

Сепак, надежта за Божјото раѓање останува.