Мандрица, единственото албанско село во Бугарија – 390-годишен мост меѓу Бугарите и Албанците

Скриено во подножјето на Источните Родопи, селото Мандрица, во општина Ивајловград, е единственото албанско село во Бугарија. Се наоѓа на околу 20 километри јужно од градот Ивајловград, во непосредна близина на границата со Грција, и е сместено меѓу две реки – Бела Река и Луда Река, пишува БТА.

Селото е дел од „соѕвездие“ од населби во Одринска Тракија, кои некогаш биле основани од Албанци, а сите други денес се наоѓаат на територијата на Грција и Турција. Според локалноисторискиот труд „Читанка за Мандрица“, такви населби се Зал’ф, кој подоцна бил поделен на две села – Абалар и Каракас’м, како и Султанќој и Ибрик Тепе.

За историјата, животот и луѓето во Мандрица разговаравме и на бугарски и на албански јазик со локалните жители Катерина Илиева, најстарата жителка на селото – 95-годишната баба Султана, односно Султана Александрова, и Костадин Бејчев.

ИСТОРИЈАТА НА МАНДРИЦА

Според локалните жители, легендата вели дека селото било основано пред 390 години, во 1636 година, од тројца браќа мандраџии, православни христијани од Виткуч, во денешна Југоисточна Албанија. Тие се согласиле да ја снабдуваат османлиската војска со месо и млеко и заедно со неа тргнале кон Одрин. Бегот бил толку задоволен од работата на тројцата браќа што им наредил да одат со стадата од изгрејсонце до зајдисонце и таму каде што ќе ги затекне ноќта да основаат свое село. Подоцна тој го ослободил селото од даноци.

Локалните жители велат дека е можно селото да било основано и пред 17 век. Според некои од приказните што се раскажуваат во Мандрица, првото место на кое запреле стадата било од другата страна на Бела Река, но подоцна населбата била преместена на местото каде што се наоѓа и денес.

Откако се ожениле со жени од соседните села, кои подоцна го научиле нивниот албански говор, Мандрица се проширила и станала центар на различни занаети. Пред околу еден век таму живееле близу 3.500 луѓе, а во селото имало две училишта, леарница за камбани, работилници за производство на таан, воденици, ковачници, месарници, киносала и други објекти, од кои некои постојат и денес.

За некогашниот раздвижен живот во селото сведочат многубројните големи куќи од ќерпич, кои уште при самото влегување во Мандрица забележливо се разликуваат од куќите во околните села. Посебно внимание привлекува една куќа што не е изградена од ќерпич – куќата на лекарот Атанас Пејкидис, кој завршил медицина во Истанбул и специјализирал гинекологија во Париз, по што се вратил во Мандрица.

Главната стопанска дејност во селото било бубарството, односно одгледувањето свилени буби. За тоа, како што вели Катерина Илиева, сведочат куќите изградени специјално за таа намена. Таа нè прошета низ својата куќа и ни го покажа пространиот втор кат, приспособен за одгледување свилени буби, каде што денес суши билки и чува низи тутун – уште еден важен дел од животот во селото Мандрица.

ЦРКВИ И „ЖИВА СВЕТИЦА“

Во селото има стара црква – „Св. Недела“, која се наоѓа покрај гробиштата, и главна црква – „Св. Димитриј“, сместена во центарот на селото. Во неа се чува и икона на света Недела, која најстарата жителка на Мандрица, баба Султана, ја нарекува „жива светица“.

Бабата објаснува дека по велигденското обиколување околу селото, чија цел била тоа да се заштити од град, таа и многу други жени ја гледале светицата во облик на змија, свиткана во круг пред старата црква, каде што завршувала поворката. Според баба Султана, тоа значело дека светицата се радува, но никој не можел да ја гледа подолго од еден миг.

Интересен е фактот што змијата се почитува како заштитник и во бугарските и во албанските пагански верувања. Црквата „Св. Недела“, како што велат локалните жители, изгледа исто како храмот во Виткуч, Албанија, од каде што, според легендата, потекнувале тројцата основачи на селото.

АЛБАНСКИОТ ГОВОР ВО МАНДРИЦА

Албанскиот говор во Мандрица по своите дијалектни особености се разликува од денешниот стандарден албански јазик и се зачувал исклучиво преку усно пренесување. Локалните жители за БТА велат дека за време на неодамнешна екскурзија во Виткуч успеале да разберат околу 80 проценти од кажаното.

Говорот во Мандрица го истражувал албанологот Људмил Станков (1949–2020) во книгата „Албанскиот говор во селото Мандрица“, објавена во 2017 година, а е опфатен и во „Бугарско-албански разговорник со мал речник“ од Марија Георгиева-Пеева, објавен во 2015 година.

Жителите на Мандрица и денес го зборуваат овој архаичен албански говор, кој успеале да го зачуваат пренесувајќи го од поколение на поколение, и го употребуваат заедно со бугарскиот јазик. Албански зборови се содржани и во името на хотелот во селото – екокомплексот „Букор штепи“, што во превод од локалниот албански говор значи „убава куќа“.

На албански нè поздравува и нè пречекува во својот дом и баба Султана. Таа раскажува дека била во Албанија заедно со женска пејачка група од селото, во која учествувале 25 жени. Фотографија од посетата на Албанија денес се чува во предворјето на храмот „Св. Димитриј“, а баба Султана е единствениот жив сведок на тоа учество.

Таа додава дека тогаш сите тамошни албански групи ѝ отстапиле на групата од Мандрица прва да ги претстави своите песни. Таму групата освоила награда за автентичен фолклор.

Албански се и народните носии во Мандрица, чиј главен дел е посебен црн сукман со црвени гајтани. На предниот дел од сукманот има два отвора обрабени со гајтани, за кои Катерина Илиева раскажува дека се користеле при доење. На фотографијата од настапот во Албанија сите жени се облечени во таков сукман.

РАСЕЛУВАЊЕТО И ЖИВАТА ВРСКА СО РОДНОТО СЕЛО

Според податоците од пописите на населението, објавени од бугарскиот Национален статистички институт, во 2011 година Мандрица имала 52 жители, а според најновиот попис од 2021 година – 34 жители. Врз намалувањето на бројот на жители во минатото влијаеле бегалските бранови поврзани со Балканските војни и Првата светска војна, како и преселувањето во градовите поради економски причини во поново време.

На почетокот на 20 век, иселеници од Мандрица го основале селото Мандрес, во близина на Кукуш, односно Килкис, во денешна Грција, и го именувале по своето родно село. Семејства од Мандрица се населиле и на многу други места во Егејска Македонија и Западна Тракија.

Денес луѓе од Мандрица живеат во Ивајловград и во поголемите бугарски градови, како Пловдив и Софија. Од селото потекнува и писателот и основач на Издавачката куќа „Анубис“, Николај Табаков.

Жителите на Мандрица и нивните потомци од различни места се собираат во родното село за време на празниците. Пред повеќе години, токму со таква цел, бил организиран форумот „Повторно заедно“. Него го организира „Здружението за обнова на селото Мандрица“, основано пред десетина години, а форумот се одржал во неколку последователни изданија.

Здружението спроведува и многу други активности во селото и за селото, меѓу кои се собирањето и објавувањето важни вести за Мандрица на интернет-страницата mandritsa.com, издавачката дејност и промовирањето на селото.

МАНДРИЦА ДЕНЕС

И покрај малиот број постојани жители, животот во селото не стивнал. Двапати неделно – во понеделник и во петок – во Мандрица пристигнува „подвижна продавница“, во која се продаваат различни производи.

Напредноста на селото е видлива и денес. Камбанаријата, една од препознатливите градби во Мандрица, е автоматизирана, а две посебни копчиња ја активираат камбаната, соодветно за радосен или за тажен повод. Пред неделната богослужба во црквата „Св. Димитриј“, која ја посетивме пред да заминеме, камбаната весело бие и ги повикува локалните жители во храмот.

Во селото нема свештеник, па луѓето самите се грижат за црквата, ги покадуваат иконите, продаваат и палат свеќи. Некои оставаат паричка за здравје врз иконата на света Богородица, за која велат дека „ги зема парите“ врз себе и потоа ги „пушта“ во посебно поставена чинивка за донации пред нејзиниот лик, кога ќе процени дека треба.

Во селото се населиле и семејства од Велика Британија, кои исто така доаѓаат во црквата во недела.

„Ова е моето омилено место на планетата“, вели Британецот Александар, родум од Лондон. Тој раскажува дека сосема случајно пристигнал во Мандрица, но денес неговиот живот и работата го поврзуваат со селото. Како градежник, тој организира работилници за изградба и обнова на куќи од ќерпич. Откако пораснале, и неговите две ќерки си купиле куќи во Мандрица.

По богослужбата, локалните жители традиционално седнуваат во кафулето на „Букор штепи“. Децата што ги поминуваат летата во селото попладне одат на базен во хотелот, а во околината има и неколку куќи за гости во кои посетителите можат да престојуваат.

Работа има и за занаетчиите, бидејќи во селото се одржуваат работилници поврзани со куќите од ќерпич. Еден од поновите настани е мајсторскиот курс за работа со глина, организиран во јуни годинава од Здружението за традиционални знаења и занаети „Мештра“.

Локалните жители со воодушевување раскажуваат за сите иницијативи и изразуваат надеж дека животот во селото нема да згасне, туку постојано ќе се обновува, за да пречекува нови посетители на албански начин – со поговорочно гостопримство, но и како временска капсула во која духот на многуликата Мандрица секогаш останува жив.