Националниот совет на Бугарите е избран – само храбро напред!
Иван Николов/БГНЕС
Во Србија на 8 ноември годинава се одржаа редовни избори за националните совети на националните малцинства. Право да изберат свои национални совети имаа 23 малцинства со вкупно 481.785 избирачи, распоредени во 949 избирачки места. Од нив, 21 малцинство ги избираа своите совети непосредно, а горанското и руското малцинство – преку делегирани електори.
Републичката изборна комисија ги поништи и ги повтори изборите на неколку избирачки места во Бујановац за албанското малцинство и во Суботица за буњевското и унгарското малцинство поради несовпаѓање меѓу бројот на гласачи што гласале и бројот на пронајдени гласачки ливчиња.
Право на глас имаа граѓаните кои во општината во која живеат писмено изјавиле дека припаѓаат на одредено малцинство и дека сакаат да бидат запишани во таканаречениот „посебен“ избирачки список.
Изборите за националните совети на националните малцинства беа распишани на 18 септември, кога Вучиќ доминираше на политичката сцена во Србија. Самата изборна кампања се одвиваше срамежливо, во сенка на големите политички превирања што ги предизвика студентското движење.
Резултатите можеа да се предвидат со оглед на тоа што националните совети на националните малцинства во повеќето случаи беа силно политизирани и под влијание на Српската напредна партија. Членовите на националните совети или членуваа во владејачката партија на Вучиќ или ја поддржуваа, а истовремено беа и членови на општинските совети. Кај некои национални малцинства (унгарското и хрватското) победија партиите што се залагаат за задржување на постојната состојба, а други малцинства (бошњачкото, словачкото и русинското) го симпатизираат студентското движење.
Со оглед на тоа што според српското законодавство националното самоопределување е лично право, јасно е дека во посебниот избирачки список на бугарското малцинство лесно можеле да се запишат и лица од небугарско потекло и така да го променат исходот од гласањето на Бугарите. Тоа се гледа и од составот на изборните листи – на места на кои може да се освои мандат има кандидати од небугарско потекло. Други, пак, дури и во називите на своите листи го копираа името на изборната листа на Вучиќ од парламентарните избори – „Обединета Србија“ („Обединети Ашкалии“, „Обединети Романци напред“, „Обединети Русини“, „Обединети Словенци“, „Обединети Словаци“, „Обединети Власи за обединета Србија“). Некој очигледно сакал да се осигури однапред со тоа што ќе си обезбеди доволно „патриотско“ присуство во националните совети на малцинствата.
Во посебниот избирачки список на бугарското малцинство се запишани 15.180 избирачи, распоредени на 329 избирачки места низ цела Србија. Од нив гласале само 6.367 лица. Веднаш паѓа в очи несовпаѓањето меѓу бројот на запишани избирачи во посебниот избирачки список, официјалните податоци од пописот на населението во 2022 година, според кои во Србија се попишани 12.815 Бугари, и бројот на оние што гласале на 8 ноември – 6.367 лица?!
Од четирите регистрирани партии на бугарското малцинство, на изборите учествуваа три. Откако Републичката изборна комисија ги објави резултатите, стана јасно дека мандатите во 19-члениот Национален совет на бугарското малцинство се распределени на следниов начин:
„Тоа сме ние – Природно движење – Владимир Захариев“, предводена од градоначалникот на Босилеград, Владимир Захариев, освои 3.043 гласа (47,39 %) и 9 мандати.
„Нашиот народ, нашиот глас, нашата иднина – Партија на Бугарите во Србија“ (ПБС) освои 1.857 гласа (29,17 %) и 6 мандати.
„Демократска партија на Бугарите – Небојша Иванов“ (ДПБ) освои 1.312 гласа (20,86 %) и 4 мандати.
Бидејќи ниту една листа нема самостојно мнозинство од најмалку 10 членови, за избор на ново раководство на Националниот совет на бугарското малцинство ќе биде потребен коалициски договор. Ако таков договор склучат двете царибродски партии на Зоран Николов и Небојша Иванов, можно е да дојде до смена на сегашното раководство на Советот, на чие чело е Стефан Стојков, кој е во сенка на Захариев. Тоа би било добро, дури и ако станува збор само за кадровска промена. Секоја промена внесува свежина и го поттикнува демократскиот процес, ако кај нас воопшто може да се зборува за вистинска демократија.
Се разбира, коалициски договор може да се склучи и за да се задржи сегашната состојба во Националниот совет на Бугарите.
Револуционерниот полет и атмосферата што ги донесе „Студентска листа – студентите победуваат“ го отворија, меѓу другото, и прашањето за легитимноста на изборите за националните совети на малцинствата. Ако новото мнозинство во српското собрание сериозно се зафати со промените и со зачленувањето на Србија во ЕУ, националните совети на малцинствата не смеат да останат под влијание на партијата на Вучиќ. И самиот Закон за националните совети на националните малцинства ќе мора повторно да претрпи значителни измени. Сегашниот модел на националните совети, кои „се одговорни“ за образованието, информирањето, културата и службената употреба на јазикот и писмото, а немаат никаква извршна ниту законодавна власт, се покажа како целосно бесплоден и бескорисен за повеќето малцинства во Србија. Особено за бугарското.
По сплет на околности, по падот на Милошевиќ, заедно со Александар Димитров учествувавме на неколку средби на невладини организации и партии на малцинствата во Будва, Нови Сад, Врњачка Бања и Заечар, на кои разговаравме за предлог-законот за националните совети. Уште тогаш влеговме во спор со претставниците на некои малцинства блиски до власта. Тие се обидуваа со општи начела и законодавни иницијативи да решаваат сосема конкретни проблеми што се разликуваа од едно до друго малцинство и бараа посебен пристап за секое од нив. На пример, за македонското малцинство во Војводина и за бугарското малцинство во Србија не можат да важат истите начела, бидејќи нивната положба е суштински различна.
Кога внимателно го анализирав предлог-законот за националните совети, веднаш ми стана јасно дека ќе ни подметнат кукавичино јајце и дека нема да добиеме отворена граница со Бугарија, од каде што очекувавме инвестиции во стопанството и инфраструктурата, отворање нови работни места и пристап до претпристапните фондови на Европската Унија за обнова на стопанството.
На бугарското малцинство тогаш не му требаше некаков национален совет со кој српските власти би си ги миеле рацете. Му требаше дијалог меѓу Србија и Бугарија во кој двете држави би постигнале спогодба за пакет мерки со кои би се гарантирале слободното движење преку границата и инвестициите во стопанството, инфраструктурата, здравството и заштитата на животната средина. Врз таа основа требаше да се гради културната надградба – образование на мајчин јазик, професионално информирање на мајчин јазик, култура и службена употреба на јазикот и писмото. Како пример ја посочував спогодбата меѓу Италија и Австрија за Јужен Тирол, како европски модел со кој може да се решат проблемите што ги загрозуваат Бугарите во Србија. Се разбира, никој не ме слушна. Не ни мислев дека ќе ме слушнат.
Единственото што можев да го направам беше да одбијам да учествувам во таков Национален совет на бугарското малцинство, бидејќи едноставно не гледав што корисно би можел да направам во рамките на постојната законска регулатива.
По неколку години се потврдија сите мои стравувања. Националниот совет на бугарското малцинство беше формиран, но бугарските фирми што се обидоа да учествуваат во приватизацијата, да инвестираат и да отвораат нови работни места едноставно беа истерани од Босилеград. Образованието на бугарски јазик, преведувањето на учебниците и медиумите на бугарски јазик станаа теми што градоначалникот Захариев постојано ги повторуваше и ги користеше за својата пропаганда. Во исто време, нам ни ги конфискуваа плишаните играчки наменети за децата за Божиќ, ни одземаа книги, ни забрануваа да му оддадеме почит на Левски, ни ги конфискуваа спомен-плочите со имињата на жртвите од Босилеградскиот погром, ни ги прислушуваа телефоните и слично.
Затоа и сега ми е одбивно да одговарам на здодевните новинарски прашања за изборите за Националниот совет на бугарското малцинство од типот „Што ќе кажете за изборите?“, „Како поминаа?“, „Кој учествуваше?“, „Зошто вие не учествувате?“, „Кој победи?“, „Што очекувате од новото раководство?“ и слично. Како да им објаснам дека ми е сеедно кој ќе учествува и кој ќе победи и дека не очекувам ништо од овој совет? За мене е важно само тоа што во периодот од 2002 до 2022 година, додека постоеше Националниот совет на Бугарите, бројот на Бугарите се намали од 20.497 на 12.815 и продолжува да се намалува.
Националниот совет на бугарското малцинство, во кој доминираат идеологијата и кадрите на Вучиќ, активно придонесуваше за иселувањето на населението и за губењето на бугарскиот карактер на Западните покраини и не може да придонесе за нивниот опстанок и развој.
