Нашето влегување во ЕУ треба да е средство, а не само цел
Христо Михајлов
Поставувањето на прашањето дали може да постои Институт за пазарна економија во држава во која, барем на прв поглед, недостасуваат класични пазарни механизми, отвора поширока дискусија за природата и распространетоста на пазарната економија. Денес, пазарни елементи постојат во сите држави во светот, па дури и во најрестриктивните системи, како Северна Кореја. Пазарот, како економска категорија, е речиси неуништлива појава. Сепак, во Република Северна Македонија, функционирањето на класичната пазарна економија е ограничено и неретко деформирано од институционални слабости, регулаторни бариери и структурни недостатоци.
Често може да се слушне повик да се обрне поголемо внимание на развојот на малите и средните претпријатија, бидејќи тие се сметаат за клучни за економскиот раст. Но, прашање е дали тие навистина имаат потреба од „специјален третман“, или, пак, од основни, но стабилни и предвидливи пазарни услови. Во пракса, Законот за мали и средни претпријатија неретко создава повеќе административни пречки отколку што обезбедува реални поволности.
Во поширокиот регионален контекст, вреди да се истакне дека Грција и Турција веќе две децении водат активни програми за економско влијание на Балканот. Турција, според официјални планови, очекува околу 2030 година да стане еден од водечките светски економски актери. Несомнено е дека Турција во последните години е една од најуспешно растечките економии меѓу т.н. „возникнувачки економии“. Овие аспирации не се необични: во современиот глобализиран економски систем, главните натпреварувачи се компаниите, а не државите.
Оттаму, доколку македонските компании сакаат да имаат трајно присуство на странските пазари, тие мора да воспостават партнерства со странски фирми и да развиваат заеднички проекти. Само така тие ќе можат да учествуваат во креирањето на деловната агенда во другите земји и да стекнат политичко и економско влијание. Сепак, моментално недостига „критична маса“ македонски компании со капацитет за вакво регионално влијание. Тоа е актуелната состојба, но не и конечна: доколку продолжи приватизацијата на монополските сектори и влезот на странски инвеститори, структурата на индустријата ќе се трансформира.
Во јавноста понекогаш се појавуваат ставови дека Република Северна Македонија се „распродава“. Но, суштинското прашање е што навистина значи „распродавање“ на една држава. Ако странските инвеститори купуваат компании затоа што гледаат потенцијал за создавање профит, тоа, во принцип, може да биде корисно и за домашната економија. Проблематично е само кога државата нема стратегија како да ги насочи тие процеси во сопствен интерес.
Во рамките на Пактот за стабилност, кој пред дваесетина години требаше да создаде механизми за економско преуредување и регионална соработка, Балканот конечно влезе во фокусот на меѓународната заедница. Но, пактот воедно доведе и до формализирање на разликите меѓу балканските држави, создавајќи впечаток дека демократијата и човековите права недостасуваат на регионот, што не секогаш ја одразува реалноста. Економските и политичките институции во „переодните економии“ постојат, но прашање е како функционираат и дали административните процедури го попречуваат заедничкото живеење и работење.
Во голем дел од балканските законодавства и натаму постојат ограничувања за сопственост од странци и системи што селективно ги дефинираат „главните“ и „сопатствувачките“ нации. Но, обичните луѓе, нивните потреби и економски интереси не ги следат овие административни поделби. Долгорочната стабилност може да се изгради само кога граѓаните ќе почнат да делат заеднички економски интереси, капитал и бизнис, што потоа создава заедничка политичка иднина.
На Балканот често се посочува постоење на „балкански национализам“, иако национализам има во секоја точка од светот. Проблемот е што државните граници во регионот се формирале релативно доцна, што создава дополнителни тензии. Во однос на европската интеграција, присутна е извесна иронија и скепса, но економската интеграција на континентот е веќе факт: монетарната политика се движи кон доминација на неколку глобални валути – доларот и еврото пред сè.
Прашањето е дали Северна Македонија ќе успее прагматично да ги дефинира сопствените интереси, без да гледа романтично на европската или балканската интеграција. Влезот во ЕУ треба да биде средство, а не единствена цел. Проблемот не е во европските закони сами по себе, туку во нивните стандарди и во нивната примена. Парадоксално е што македонскиот парламент често усвојува закони според германскиот модел, токму кога Германија веќе работи на промени насочени кон приближување кон американскиот модел.
Оттука, пристапот кон усогласување со европското законодавство мора да биде прагматичен. Премногу често моделите што ги преземаме од Европа создаваат блокади во домашните услови, иако постојат други, подобро применливи решенија. Најважно е пред секоја законска реформа да се размисли сериозно за тоа дали таа е функционална, а не само формално усогласена.
