Негување и зачувување на нашето заедничко наследство во Форд Сити, Пенсилванија
Проф. д-р Иван Динев Иванов
Извор: Македонска Трибуна
Забелешка на уредникот на МАКЕДОНСКА ТРИБУНА: Пред една година, имав навистина извонреден телефонски разговор со Сотир („Сaм“) Димоф, посветен читател на МАКЕДОНСКА ТРИБУНА, кој се јави да ја изрази својата благодарност до уредничкиот одбор и да се распраша за иднината на печатеното издание на нашето сакано издание. Г-дин Димоф е Американец патриот, горд на своите длабоки македонско-бугарски корени и доживотен член на заедницата на MPO. За време на нашиот разговор, Сaм сподели дека е чувар на најстарите македонски гробишта во Соединетите Држави, кои се наоѓаат во Форд Сити, Пенсилванија, и дека се надева дека ќе најде помош во преведувањето на надгробните споменици на раните македонски доселеници закопани таму. Колку повеќе слушав и учев за неговата фасцинантна позадина, инспиративна животна приказна и благородна иницијатива да го зачува споменот на ова важно поглавје од нашата историја, толку повеќе сфаќав дека неговото дело заслужува поширока публика. Имајќи го ова предвид, се обратив до мојот колега од ЦК на MPO, г-дин Иван Динев Иванов, и го замолив за негова помош. Без двоумење, Иван се согласи не само да го контактира Сем, туку и да патува и да се сретне со него лично за да спроведе интервју и да направи фотографии со висока резолуција од надгробните споменици. На следните страници, со задоволство ви ја претставуваме приказната што г-дин Иванов ја забележал за време на неговата средба со г-дин Димоф. Преку неа, се надеваме дека засекогаш ќе го зачуваме сеќавањето на овие рани македонски пионери во Америка и ќе го почитуваме наследството што го оставаат зад себе Сем Димоф и заедницата на која ѝ припаѓал. Приказната на Сем Димоф ќе биде објавена и како брошура издадена од MPO, која ќе биде достапна за купување на претстојните конвенции.
Сем Димоф е роден во Рурал Вали (Rural Valley), Пенсилванија, а моментално живее во Питсбург. Тој е претседател на Македонско-американското добротворно друштво (МАДД) чија мисија е да го одржува и зачувува наследството на имигрантите кои живееле во областа и кои починале таму. Ова поранешно индустриско срце на Западна Пенсилванија, покрај реката Алегени беше жариште на еден од најраните бранови на имиграција од регионот на Македонија во Соединетите Американски Држави во првите две децении од 20 век. Сè уште постојат многу знаци што сведочат за присуството и придонесот на овие луѓе во американското општество во овој дел од земјата.
Жива заедница на македонски имигранти во Рурал Вали (Rural Valley) и Форд Сити (Ford City)
Имигрантите од географската област Македонија почнале да пристигнуваат во реонот на Форд Сити на почетокот на 20 век, веднаш по Илинденското востание од 1903 година. Форд Сити се наоѓа околу 42 милји од центарот на град Питсбург во Државата Пенсилванија. Најголемиот број од тие емигранти пристигнале помеѓу 1905 и 1914 година, бегајќи од војната и насилството во нивната татковина. Повеќето од нив биле привлечени од областа врз основа на информациите дека можат да најдат работа во фабриката за стакло во Форд Сити. Многумина доаѓале со помош на агенти кои работеле со регрутери во Европа. Доста често, ако овие имигранти не можеле да си дозволат однапред плаќање, агентите биле надоместувани откако работниците заработувале доволно во фабриките.1 Многу имигранти останувале краток временски период (од неколку години), а потоа се враќале во својата татковина, додека други се населувале трајно во областа. Едно од овие семејства било семејството на Сотир Димов од селото Костурени (денешенo Xifiani) во регионот Воден (Edessa), Егејска Македонија.
Македонско-бугарско и Македонско-американско добротворно друштво на Форд Сити
Сотир и други eмигранти одлучиле во 1919 година да го основаат Македонско-бугарското добротворно друштво (МБДД) во Форд Сити, Пенсилванија, за да бидат сигурни дека на eмигрантите од регионот на Македонија ќе им се помогне во случај на смрт далеку од нивната татковина и од нивните семејства и дека ќе имаат соодветен погреб. Точниот датум на основање на МБДТ е 19 јуни 1919 година. Меѓу првичните членови биле Ило Талев, Димитри Манчев, Вангел ПопТодоров, Д. Танов, Димитри Виданов, Христос Лазаров, Луис Лазаров и Стојче Мицов. Некои од оригиналните камени белези на МБДД сè уште се зачувани на гробиштата.
Сити
Денешното Македонско-американско добротворно друштво е наследник на МБДТ кое продолжува да работи веќе 106 години. За да се биде член на друштвото (честопати нарекувано братство),е потребно да се биде од Македонско потекло и да се плаќа годишна членарина од 25 долари, што им дава право на членовите на еден парцел на гробиштата. Доколку членот е во брак, има право на дополнителен парцел без трошоци за својот сопруг или сопруга. Децата се додаваат по раѓањето до 18-годишна возраст, кога се очекува да станат членови и да ја сносат својата годишна членарина. Семејствата се одговорни за сите други поврзани трошоци, како што се отворање и затворање на гробот и обезбедување обележје.2
Надгробните споменици во Форд Сити: приказна за емиграцијата од Македонија на почетокот на 20 век
Особено интересен е еден дел од гробиштата, кој се наоѓа лево од влезот од Appleby Manor Drive и е опкружен со шума. Во тоj дел има 27 уникатни гробови со надгробни споменици на лица кои починале од 1914 до 1925 година. Огромното мнозинство од знаците се на бугарски јазик (и повеќето од нив се добро зачувани) има и два камена напишани на грчки јазик и четири на англиски јазик. Исто така, има неколку надгробни споменици што користат грчка правопис, но содржат словенски фрази карактеристични за битолскиот и леринскиот дијалект. Ова е индикација дека лицата погребани во тие гробови се производ на грчкиот, а не на бугарскиот образовен систем во Македонија пред нивното пристигнување во Пенсилванија на почетокот на 20 век.
Повеќето надгробни споменици исто така ги означуваат и селата од каде што овие луѓе емигрирале. Десет од лицата погребани во овој дел на гробиштата биле од неколку села во битолскиот регион, вклучувајќи го и главниот центар, градот Битола (или Монастир), но и од Карамани, Барешани (Илија Ангелов, Красто Спасов и Христо Мачев), Буково, Лажец, Лавци (или Лахци), Кукуречани и Добрушово. Други шест лица потекнуваат од четири села во соседниот регион на Битолско, Леринскиот регион во Егејска Македонија, кој се наоѓа на не повеќе од 7 километри од денешната граница меѓу Грција и Северна Македонија: двајца од нив се од Раково (денешно Kratero) – Васил Стојан и Спасе Стојан. Има починати од Калиник (денешено Калиники), Долно Kalliniki (денешен и Kato Kalliniki) и Клабучишта (денешно Poliplatano). Сепак друга група имигранти погребани на гробиштата потекнувале од регионот Воден (на пр. Георги Попдимитров, Костадин Минов и Никола Стојанов), област позната како Магленска долина, која ги вклучувала и селата Цакони (денешено Tsaki). Ова е исто така регионот од каде што потекнувал таткото на Сaм Димов. Даме Димков бил единствениот погребан на гробиштата која потекнувал од друг дел на Македонија – оддалеченото планинско село Бистрица, во близина на градот Велес, кое се наоѓало околу 75 милји северно од денешната граница помеѓу Вардарска и Егејска Македонија.
Два од надгробните споменици се напишани на грчки јазик, од кои едниот го означува гробот на г-динот Наум Филиппу од Монастир (или Битола). Пет од надгробните споменици користат грчки букви комбинирани со кирилични фрази – тоа се надгробните споменици на [Кир] Димитри и Стефан Димитри од Буково во Битолскиот регион, Васил Стојан и Спасе Стојан од Раково (денешено Kratero) во Леринскиот регион и Петре Георги од Лахци/Лавци во Битолскиот регион. Интересно е што сите три села биле под власт на Вселенската патријаршија во Цариград на почетокот на 20 век. Овие луѓе се идентификувале себеси и честопати биле нарекувани од другите како славофонски Грци или Гркомани, како што покажуваат нивните имиња. Понекогаш некои луѓе од овие села се идентификувале и како Бугари, па дури и учествувале во Внатрешната Македонско-Одринска револуционерна организација (ВМОРО), како што бил случајот со селото Буково и поради оваа причина селото станало мета на грчките паравоени (или андартски) чети.3
Податоците на Димитар Мишев, секретарот на Бугарската егзархија, покажуваат дека во 1905 година Буково било едно од најголемите села во областа со 2.500 жители, сите говорели бугарски (или словенски) јазик и имале грчко училиште; Раково имало околу 640 жители, повторно сите говориле бугарски/ словенски jазик.4 Селото било запалено за време на Илинденското востание во 1903 година и веројатно тогаш Васил и Спасе дошле во Соединетите Американски Држави. Накрајот Лахци/Лавци било исто така големо село со околу 960 жители, сите зборувале бугарски / словенски jазик и имале грчко училиште.5
Сепак повеќето од имињата во овој дел од гробиштата ја одразуваат бугарската јазична традиција на Егзархијата – Крсто Спасов, Илија Ангелов и Христо Мачев (од Барешани), Спасо Лазаров (од Добрушово), Лазо Иванов (од Карамани), Нечо Котев (од Кукуречани), Георги Ј(З)анкоф (од Долно Каленик), Тале Митанов (од Каленик), Георги ПопДимитров (од Цакони), Костадин Минов (од Саботско) и Никола Стојнов (од Воденско). Овој модел лесно може да се објасни со фактот дека, освен Клабучишта, кое било големо мешано село со словенски и албански жители под власта на Патријаршијата во Цариград, сите други села биле под власта на Егзархијата каде функционирале бугарски училишта. Тука спаѓаат селата во Битолскиот регион—Барешани, Добрушево, Карамани и Кукуречани—како и двете села во Леринскиот регион—Калиник и Долно Каленик. Кукуречани било најголемото од овие села во 1905 година со население од околу 650 жители, другите села во тоа време имале околу 300-350 жители. Долно Каленик (Kato Kalleniki) било најмалото од нив со само околу 120 жители.6 Починатите лица најверојатно посетувале бугарски училишта пред нивното пристигнување во САД и биле воспитани во религиозната и образовна традиција на Бугарската Егзархија во Македонија.7
Саботско (денешно Aridaia) и Цакони (денешно Tsaki), кои се наоѓаат во реонот на Магленската долина, биле мешани населени места со жители христијани и муслимани кои говореле бугарски jазик и обете имале функционални бугарски училишта. По 1907 година, Саботско имало и црква под надлежност на Егзархијата.8
Поинтересно е што неколку од најраните гробови на гробиштата лоцирани во првиот ред веднаш до шумата имаат една необичајна карактеристика—имено, упатување на етничкиот или националниот идентитет на починатиот на надгробната плоча. На вториот надгробен споменик од лево пишува „Тукъ почива Нечо Котевъ, македоно-българинъ отъ село Кукуречани, роден въ 1889 год., починалъ на 9 апр(ил) 1915. Вечна му памятъ!“ Потоа, има три надгробни споменици многу блиску еден до друг, на кои пишува вака: (1) „Илия Ангеловъ, македоно-българинъ отъ село Барешани, роден на 15 йулий 1886 година, почива на 15 ноември 1914 година. Вечна му памятъ!“; (2) „Тука почива Лазо Ивановъ од Карамани, Битолско, Македония Българинъ, роден на май 18 1890 год, починалъ на 15 юлия 1914 год. Вечна му памятъ!“; (3) Никола Стоиановъ, Македонец, починалъ на 9 иули 1911, Вечна му памятъ! Подарък от Воденското дружество.“ Очигледно, идентификацијата на овие лица како Македоно-Бугарин, Бугарин или Македонец била многу важна за нив и за луѓето околу нив, па затоа ја врежале на каменот на нивното последно почивалиште.
Исто така, вреди да се напомене дека повеќето од луѓето што биле погребани во овој дел биле прилично млади—во своите дваесетти и триесетти години, а најмладата била Вангелија Илиева Лазорова, мало дете кое е родено во Форд Сити во 1924 година и починало неколку дена откако наполнило 7 месеци. Лазо Иванов имал 15 години, а Христо Мачев 20 години. Неколку од луѓето како [Кир] Димитри, Георги Ј(З)анкоф, Георги Дим(итров), Никола Педан, Костадин Минов, Даме Димков, кои починале помеѓу 1918-1920 година, веројатно починале од пандемијата на шпански грип (или Големиот грип) што во тоа време пустошела во Северна Америка. Поинтересно е што двајца од починатите жители на Форд Сити од с. Раково – Спасе Стојан (роден 1870 година) и Васил Стојан (роден 1879 година) веројатно биле браќа и починале на 30 јуни и на 28 ноември 1919 година, исто така веројатно од пандемиjата од шпански грип. Сепак, други починале на многу млада возраст поради суровите услови за работа и климата во Форд Сити. Кратко видео кое ги покажува овие гробови е достапно тука: https://tinyurl.com/meh2wd4s
Речиси сите од овие лица биле мажи како што укажуваат нивните имиња, кое што го одразувало моделот на имиграција од регионот на Македонија во Новиот Свет – поголемиот дел од оние што го направиле патувањето во првите две децении на 20 век биле млади, некои од нив биле во брак, додека други не биле, но дури и оние што биле во брак ги оставале своите семејства зад себе и, дури откако ќе се населеле, ги носеле своите сопруги во Соединетите Држави. Ова е потврдено и од податоците од пописите на САД од 1910 и 1920 година, каде што еден имигрант купувал куќа и издавал соби под наем на 8-10 други жители, претежно мажи, кои доаѓале од реонот на Македонија.
Огранок на MПO „Димитар Михајлов“ од Форд Сити
Покрај МБДД, Македонската заедница во Форд Сити одржувала активен огранок на Македонската патриотска организација (МПО) во 1930-тите и 1940-тите години наречен „Димитар Михајлов“. Тоа било еден од 39-те активни ограноци на МПО во Соединетите Американски Држави, Канада и Австралија во тоа време. Димитар Михајлов, патрон на огранокот во Форд Сити, бил интелектуалец и просветен работник роден во Битолско, чие семејство потекнува од селото Пателе (денешен Agios Panteleimonas) во Леринско—истото место во Македонија од каде што дошле голем дел од имигрантите во Форд Сити. Дипломирал на грчката класична гимназија во Битолско и добил диплома по словенски јазици на Софискиот универзитет, по што завршил постдипломски студии по класични и византиски студии на Универзитетот во Минхен.9 Димитар Михајлов направил кариера како просветен работник во главниот град на Бугарија, Софија, пред да стане инспектор за училиштата на Бугарската егзархија во Отоманска Турција. За време на Балканските војни, Д. Михајлов се запишал во Македонско-Одринското доброволено ополчение на Бугарската армија и бил меѓу основачите на Сојузот на македонските имигрантски организации во Софија, претставувајќи го Битолското братство. Димитар Михајлов претседавал со Македонскиот национален комитет во Бугарија пред трагично да биде убиен на 16 мај 1932 година од страна на крилото на Внатрешната Македонска Револуционерна Организација (ВМОРО), поврзано со Протогеров.
Во своите мемоари, последниот водач на историската ВМОРО, Иван Михајлов, напишал дека Димитар Михајлов бил „меѓу најзаслужните граѓани на Битола за неговата бугарштина. Тој бил активен учесник во каузата на македонскиот народ уште од многу рана возраст. Преку своите придонеси и неговата врховна жртва, тој заслужено го запишал своето име во историјата на нашиот народ“.10 Неговиот син, Васил, служел на заедницата во Торонто како свештеник во тамошната Македонско-бугарска црква „Свети Кирил и Методиј“.11
Македонскиот алманах забележува дека Сотир Димов, таткото на Сам Димоф, заедно со неговите партнери во пекарницата “Rural Valley” на Патот 85 – Трапко Христов од Долно Родиево (денешно Kato Korifi) и Петар Козинаков од Почеп (денешно Margarita) – биле членови на овој огранок на МПО. Интересно е што родните места на овие тројца партнери биле оддалечени 8-13 километри, што покажува дека меѓусебното познавање однапред и заедничкото место на потекло во Македонија биле клучен фактор за создавање добри партнерски односи за заедничко работење.
благодарност на Сам Димоф)
Македонскиот алманах од 1940 година, исто така наведува за двајца значајни членови на МПО „Димитар Михајлов“ од Форд Сити—Христо Лазаров и Атанас Спасов од Битолско. Христо Лазаров бил од селото Барешани и дошол во Соединетите Држави во 1903 година, населувајќи се во Форд Сити, Пенсилванија. Тој поседувал пекарни и месарница. Г-дин Лазаров е оженет и има два сина. Неговата сопруга, Фани Лазарова, исто така е родена во селото Барешани. Во огласот се вели дека г-дин Лазаров е „чесен член на МПО ‘Димитар Михајлов.’ Тој отсекогаш бил лојален на каузата на нашиот народ“. Г-дин Атанас Спасев е роден во селото Орехово, Битолско и емигрирал во Соединетите Американски Држави за време на турската власт во Македонија. Тој одел три пати во своето родно село сè додека конечно не се населил во Форд Сити, Пенсилванија, каде што г-дин Спасев поседува продавница за овошје. Алманахот нè информира дека г-дин Спасев е „оженет и има две деца“, син Вангел и ќерка – Анча. Г-дин Спасев е „чесен и лојален член на МПО ‘Димитар Михајлов’ во Форд Сити“.12
1 Nick Yanoff, “The Macedono-American Benevolent Brotherhood.” In Ford City, Pennsylvania, 1887-1962: the First Seventy-Five Years of Our Town. Public Library: Ford City, PA, 1962, стр. 185-6.
2 Sotir (Sam) Dimoff, “The Macedono-American Benevolent Brotherhood Turns 100.” Macedonian Tribune, 2 април 2020, стр. 5.
3 Георги Попхристов. Спомениотминалото. ПросветнаиреволюционнадейноствМакедония, София (2012), с. 76–77.
4 Dimitar Misheff, La Macédoine et sa Population Chrétienne: Avec deux cartes etnographiques. Paris, Librarie Plon, Plon-Nourrit et Cie, Imprimeurs-Éditeurs, 1905, стр. 166–67 и 168–69.
5 Mishev, Ibid, стр. 166–67.
6 Mishev, Ibid, стр. 166–67.
7 Mishev, Ibid, стр. 176–77.
8 Mishev, Ibid, стр. 190 –91.
9 Иван Танчев, “Македонският компонент при формирането на българската интелигенция с европейско образование (1878 – 1912),” Македонски преглед XXIV, бр. 3 (2001). стр. 55.
10 Иванъ Михайловъ, Спомени, томъ IV. Освободителна борба 1924 – 1934 г. (продължение). Indianapolis, IN, USA, Western Newspaper Publishing Co., Inc., 1973., стр. 797–799.
11 Македонски алманахъ. Индианаполисъ, Индиана, САЩ. Централенъ Комитетъ на Македонскитѣ политически организации въ Съединенитѣ щати, Канада и Австралия, 1940. стр. 411.
12 Македонски алманахъ, стр. 342.
