Нема скратени патишта кон ЕУ- или реформи, или застој

Мадлен Крумова/БГНЕС/

Европската унија (ЕУ) е најуспешниот пример за модел на регионална интеграција кој придонесува за мирот и благосостојбата на Стариот континент уште од времето на 50-тите години на минатиот век.

Во 2018 година Бугарија, една од најновите земји членки, претседаваше со Советот на ЕУ и ја постави европската перспектива на Западен Балкан како еден од клучните приоритети за целиот блок. Тогаш тоа изгледаше како далечна перспектива. Денес политиката на проширување на ЕУ е политички приоритет и инвестиција во безбедноста, економијата и глобалната предност на Унијата.

Поимот „Европа“ има долга историја, но идејата за обединета Европа почнува да се кристализира дури по Француската револуција во 1789 година. Низ вековите многу владетели се обидувале да го обединат континентот, меѓу нив Александар Велики во IV век п.н.е.; Карло Велики, познат и како Татко на Европа, во IX век; и Наполеон Бонапарта во XIX век. Периодот меѓу двете светски војни се смета за врв на т.н. Европска идеја, бидејќи мислители и визионери нуделе различни визии за иднината на Европа — „Нова Европа“ на Томаш Масарик, Паневропското движење на Куденхофе-Калерги, идејата за федерација на европските нации на Аристид Бриан и други. Но ниту една од нив не била реализирана поради Големата депресија и подемот на фашизмот и комунизмот.

По крајот на Втората светска војна сонот за обединета Европа конечно почнува да се реализира, но само во западниот дел, бидејќи континентот е поделен со Железната завеса. Во 1951 година шест држави ја основаат Европската заедница за јаглен и челик (ЕЗЈЧ) — првата наднационална организација во Европа. Постепено интеграцијата се проширува во други области и во 1957 година се создадени Европската економска заедница (ЕЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (Евратом), за да стигнеме до 1992 година кога е основана ЕУ. Во текот на децениите процесот на европска интеграција постигнува многу успеси, меѓу кои траен мир и економски просперитет, заштита на човековите права, зајакнување на демократијата и владеењето на правото. Проширувањето од 6 на 27 земји членки исто така се смета за едно од најголемите достигнувања на Унијата.

90-тите години од XX век често се нарекуваат „Златна ера“ на ЕУ, бидејќи по падот на Берлинскиот ѕид и распадот на СССР и Источниот блок Европа повторно беше обземена од оптимизам дека конечно може да биде обединета. Овој геополитички контекст се покажа исклучително поволен и и ЕУ и поранешните социјалистички републики сфатија дека треба да се искористи. Патот на европска интеграција се сметаше за безалтернативен и силно посакуван од земјите од Централна и Источна Европа, вклучително и Бугарија. „Враќањето во Европа“ се гледаше како можност за демократизација, економски развој и раскин со социјалистичкото минато. Источното проширување на ЕУ во 2004 година со 10 држави, следено од приклучувањето на Бугарија и Романија во 2007 година и Хрватска шест години подоцна, се смета за историски успех на европската интеграција.

Ентузијазмот од проширувањето сепак брзо исчезнува и следните години се карактеризираат со т.н. замор од проширувањето поради растечката бирократија, економските разлики, културните разлики и тешкото постигнување консензус во ЕУ. Во последните 10-15 години Унијата се соочи и со низа надворешни и внатрешни предизвици — светската финансиска криза и должничката криза во еврозоната, мигрантската криза, Брегзит, подемот на евроскептицизмот, пандемијата Ковид-19 и војната во Украина од 2022 година, кои суштински ги променија приоритетите на ЕУ. Во сегашната геополитичка ситуација скептицизмот кај граѓаните и европската елита во однос на проширувањето останува во втор план поради потребата од гарантирање безбедност и зајакнување на глобалната улога на Унијата. Руската инвазија врз Украина се покажа како катализатор за промена на ставовите — според Евробарометар 56% од граѓаните поддржуваат прием на нови членки. Политичките изјави исто така сведочат за оваа промена.

Унијата треба да извлече поуки од претходните проширувања и да не ги повтори истите грешки. Приемот на земјите од Централна и Источна Европа беше сериозен предизвик и институционално и политичко-економски. Воведувањето на Копенхашките критериуми — демократски институции, функционална пазарна економија и способност за преземање обврски — не беше доволно за да спречи проблеми. Почитувањето на критериумите пред пристапувањето не гарантира дека државите членки ќе ги почитуваат и во иднина. Унгарија и Полска, некогаш најнапредни кандидатки, подоцна покажаа назадување во демократијата, ограничување на човековите права и ерозија на владеењето на правото. Корупцијата и неефикасното судство остануваат сериозен предизвик во Бугарија и Романија.

Искуството покажа дека „привлечната сила“ на ЕУ не гарантира вистински реформи. Затоа во 2020 година беше воведена нова методологија за проширување — посигурна, поефикасна и политички управувана. Преговорите се поделени на шест тематски кластери и 31 поглавје. Основните принципи се отвораат први и се затвораат последни. Иако методологијата нуди поголема транспарентност, ЕУ сепак одлучува што претставува „напредок“, земајќи го предвид геополитичкиот контекст.

Во моментов девет држави се кандидати за членство: Албанија, Босна и Херцеговина, Грузија, Молдавија, Србија, Северна Македонија, Турција и Украина (како и Црна Гора, која е меѓу најнапредните). Секоја е во различна фаза. Според извештајот за проширување за 2025 година, најнапреднати се Албанија и Црна Гора, потоа Украина и Молдавија, додека перспективите на Србија, Северна Македонија, Босна и Херцеговина и особено Грузија се ограничени. Црна Гора може да ги заврши преговорите до крајот на 2026 година, Албанија во 2027, а Украина и Молдавија до 2028 година. Преговорите со Турција се во застој од 2018 година.

Во 2025 година Босна и Херцеговина ја доживеа најголемата поствоена криза поради тензиите во Република Српска и сепаратистичката политика на Милорад Додик.

Во Србија ситуацијата е тешка поради политичката поларизација и протестите по падот на бетонската настрешница на железничката станица во Нови Сад, при што загинаа 16 лица. Овој настан отвори прашања за корупција и одговорноста на власта на претседателот Александар Вучиќ. Прекумерната сила кон демонстрантите и ограничувањето на медиумските слободи се спротивни на вредностите на ЕУ. Дополнително, Србија одржува блиски односи со Русија и Кина и не воведува санкции кон Москва.

Европската комисија наведува дека Северна Македонија продолжува со реформите, но мора да го засили владеењето на правото и борбата против корупцијата и да ги спроведе уставните измени за вклучување на заедниците, меѓу нив и Бугарите.

Секое избегнување на преземените обврски може да ја забави или да ја спречи европската иднина на државата, која нема да добие „план Б“.

Претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен изјави дека проширувањето не е само пожелно туку и неопходно — „поголема Унија значи посилна Европа“. Но процесот останува заснован на заслуги.

Високата претставничка за надворешна политика Каја Калас истакна дека процесот денес напредува побрзо отколку во последните 15 години и дека прием на нови членки до 2030 година е реална цел.

Безбедноста денес е главен приоритет. Сепак, проширувањето мора да ја зајакне Унијата. Доколку се примат држави што не ги почитуваат основните вредности, тоа може да доведе до дестабилизација и блокада на институциите. Нема скратени патишта — само земјите што ќе ги спроведат вистинските реформи, особено во владеењето на правото, демократијата и основните права, можат да станат членки.

Како што изјави еврокомесарката за проширување Марта Кос:
„Обединетиот континент е најсилниот одговор на оние што се обидуваат да ја поделат Европа“, а идните договори мора да содржат механизми против „тројански коњи“ и повлекување од владеењето на правото.