Одбележуваме 145 години од раѓањето на Тодор Александров-водач на ВМРО и симбол на борбата на македонските Бугари за слобода и независност
На 4 март 2026 г. се навршуваат 145 години од раѓањето на Тодор Александров, еден од најголемите синови на поробена Македонија, вистинскиот цар на планините и симбол на борбата на македонските Бугари за слобода и независност. Александров ја раководи Организацијата од нејзиното активирање по Првата светска војна во 1919 г. до 31 август 1924 г. кога е убиен од предавниците на македонското дело Штерјо Влахов и Динчо Вретенаров.
Тодор Александров е роден на 4 март 1881 година во штипската маала Ново Село, во семејството на учителот Александар Попорушев и Марија Хаџијанева-Попорушева. Од 1888 година учи во Радовиш, каде што неговиот татко е испратен како учител. Во 1893 година Александар Попорушев е вратен во Штип и Тодор Александров го продолжува своето образование во родниот град, каде што го завршува II и III прогимназиски клас. Во 1895 година се запишува во бугарското педагогско училиште во Скопје, кое го завршува во 1898 година со одличен успех. Во Скопје, на 16-годишна возраст, се вклучува во Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација, посветен од директорот на училиштето Христо Матов. Уште тогаш Тодор Александров се соочува со обидите на српската пропаганда да привлече ученици од Скопје во своите новоотворени училишта.
По завршувањето, Александров е распределен како учител во Виница, центарот на тешката Виничка афера од претходната 1897 година. Во Виница работи на обновување на Организацијата. Во 1900–1901 година предава во бугарската прогимназија во Кратово, каде што заедно со Иван Шатев и Владимир Карамфилов е член на околискиот револуционерен комитет. Во Кратово братот на Иван Шатев и негов соученик и пријател од Скопје, Павел Шатев, се обидува да го привлече во кругот на гемиджиите, но Александров одбива, иако му помага тајно од Централниот комитет на ВМОРО да ги пренесе експлозивите кон Солун. Во 1902 година Александров е назначен за организациски раководител во Кочани. Во 1903 година предава во Кочани, занимавајќи се со организирање на населението од тие краишта и со изградба на канали за пренесување оружје од слободна Бугарија кон внатрешноста на Македонија.
Откако им наметнува револуционерен данок на кочанските Власи, на 27 март 1903 година Тодор Александров е уапсен од турските власти и осуден на пет години затвор од вонреден суд во Скопје. Во османлиските документи пишува: учител Тодор, син на Александар, роден во Штип, жител на град Кочани, Бугарин, православен. Уапсен на 27 март 1903 година, обвинет за „учество во тајна преписка со бугарските бунтовнички разбојници и раководење на бунтовнички дела“. Осуден е на пет години затвор, лежел во Скопскиот затвор, а бил амнестиран со општата амнестија од 12 април 1904 година.
Во учебната 1904–1905 година Тодор Александров е назначен за главен учител во II-класното училиште во Штип. Истовремено е избран и за член на околиското раководство на ВМОРО во Штип, каде што работи со своите ментори Тодор Лазаров и Мише Развигоров, со кои го издигнуваат градот и околијата меѓу најпримерните во организациска смисла. Во декември 1904 година, по еден судир на чета на ВМОРО со турскиот аскер, во рацете на властите паѓа писмо од кое се разбира за неговата револуционерна дејност. Навреме предупреден, Тодор Александров го напушта Штип заедно со Стојан Мишев и во јануари 1905 година станува секретар во четата на Мише Развигоров, со што завршува легалниот период од неговиот живот. Александров е делегат од штипскиот реон на првиот окружен конгрес на Скопскиот револуционерен округ.
По 1906 година Александров се издигнува како еден од раководителите на Скопскиот револуционерен округ. Тој се стекнува со име на прагматичен и способен организатор, кој стои далеку од непотребните теоретски спорови што во тоа време ја раздираат ВМОРО и доведуваат дури и до братоубиствени борби. Во однос на надворешните непријатели на бугарското население во Македонија – турските власти и обидите на Србија да ја подготви почвата за завладување на Македонија – Тодор Александров е бескомпромисен.
Во 1906 година, поради заболување, Тодор Александров останува во Бугарија. Според прилепскиот војвода Петар Ацев, кратко време е писар во Задграничното претставништво на ВМОРО во Софија и му пренесува информации за случувањата таму на Даме Груев. По расправија со членот на претставништвото Ѓорче Петров, станува учител во Бургас. На крајот на истата година е повикан од Христо Матов да ја преземе касата на Задграничното претставништво на ВМОРО, по убиството на Борис Сарафов и Иван Гарванов. Во ноември 1907 година е избран за окружен војвода на третиот конгрес на Скопскиот револуционерен округ. Учествува во подготовката на Ќустендилскиот конгрес на ВМОРО во 1908 година. За време на Хуриетот станува главен ревизор на бугарските училишта во Македонија. Заедно со Тодор Лазаров организира неуспешен атентат врз Јане Сандански во Цариград во август 1909 година. Поради тоа младотурците ја засилуваат контролата во Штипско, а нивниот неуспешен обид да го уапсат во 1909 година доведува до негово повлекување во Бугарија.
При обновувањето на ВМОРО во 1910 година е активен во Скопскиот револуционерен округ. За време на акцијата за разоружување во 1910 година, домовите на Тодор Александров и на неговиот чичко Доне во Штип се запалени од властите, а неговото семејство е принудено да се пресели во Софија. Неговата чета значително се зголемува со пребегани поранешни војници и комити.
На почетокот на 1911 година, по долги преговори меѓу различните фракции во македонското движење, Тодор Александров е избран за член на Централниот комитет на ВМОРО заедно со Христо Чернопеев и Петар Чаулев, а како резервен член е избран Александар Протогеров. Под негово раководство се организирани и извршени атентатите во Штип (ноември 1911), Кочани (август 1912) и Дојран (28 август 1912), кои се еден од поводите за избувнувањето на Балканската војна.
За време на Балканската војна, кога ВМОРО целосно ја поддржува бугарската армија и сојузничките сили против Османлиското Царство, Тодор Александров се наоѓа во Солунско и е на чело на чета број 52 на Македонско-одринското ополчение, со која влегува во градот Кукуш и го предава на бугарските воени единици. Подоцна е во штабот на Деветтата велешка дружина и е одликуван со орден „За воена заслуга“. На 15 мај 1913 година го потпишува меморандумот на македонската емиграција со кој се изјавува бугарскиот карактер на населението во Македонија. По влошувањето на односите меѓу балканските сојузници во 1913 година организира испраќање чети во Македонија. Во 1915 година, со вклучувањето на Бугарија во Првата светска војна, служи во штабот на бугарските воени трупи на терен.
По Првата светска војна, во 1919 година, заедно со Александар Протогеров, Петар Чаулев и Коце Ципушев ја обновува ВМРО и станува нејзин водач. Основната цел на организацијата е обединување на деловите на Македонија во автономна, а подоцна и независна единица.
Во политичките судири со владата на Александар Стамболиски, ВМРО влегува во остар конфликт со државната власт. Во 1923 година организацијата го поддржува Деветојунскиот преврат. Во својата борба против српската и грчката власт во Македонија, Александров користи различни политички и воени средства и бара различни сојузници.
Во 1924 година, по потпишувањето на Мајскиот манифест во Виена, Тодор Александров изјавува дека лично не го потпишал документот и се дистанцира од комунистичките кругови. Во атмосфера на силни политички притисоци и изолација, на 31 август 1924 година е убиен, заедно со неговиот телохранител Панзо Зафиров од Свети Николе во местноста Равна Бука, кај селото Сугарево во Пиринска Македонија. Двајцата се погребани кај црквата „Свети Илија“ близу селото Сугарево.
Споменици на Тодор Александров има во Софија, Благоевград, Ќустендил, Скопје, Штип. Во негова чест и по бугарска иницијатива неговото име го носи и врв на Антарктичкиот Полуостров.
