Отпорот на македонските Бугари против српската асимилација (1)

//

Пишува: Кирил Тодоров, специјално за БГНЕС

Преглед на отпорот од 1919 до 1932 година

Врз основа на Договорот-диктат од Ној од 1919 година, Бугарија повторно била сурово поделена. Јужна Добруџа ѝ била дадена на Романија, а Западна Тракија, Западните покраини и речиси цела Македонија потпаднала под српска и грчка власт. Србија ја добила Вардарска Македонија со површина од 25.000 квадратни километри и 956.000 жители, од кои 793.000 Бугари, а Грција ја добила Егејска Македонија со територија од 34.000 кв.км., во која според Карнегиевата анкета од 1913 година, бројот на населението изнесувал 1.042.029 луѓе, од кои 320.971 се Бугари ( во тие податоци не се вклучени илјадниците Бугари католици, протестанти, адвентисти, патријаршисти и муслимани). Искористувајќи го фактот дека Бугарија била поразена земја, српските и грчките шовинисти насилно протераа стотици илјади Бугари од Вардарска и Егејска Македонија. Оние што останале биле ставени надвор од сите правни и човечки закони. Против нив се применуваат посебни воено-полициски декрети и прописи преку кои, тие се сметале странско и непослушно население. Не се почитувале мировните договори, кои предвидувале давање „малцински права“ на освоените национални заедници. Српските и грчките власти му забрануваат на населението да ја споменува својата бугарска националност, да зборува и да пее на бугарски јазик. Фамилните имиња на Бугарите од „ов“, „ев“ и „ски“ биле сменети во „иќ“, „ос“, „ис“. Се менуваат имињата на бугарските села и градови и имињата на историските, географските и културните места познати на Бугарите. Вардарска Македонија е прогласена за „Јужна Србија“, а Егејска Македонија за „Северна Грција“. Бугарите се принудени да ги крштеваат децата според списокот со српски и грчки имиња подготвен од полицијата и црковните власти.Со иста цел е отворањето на српски и грчки училишта на местото на бугарските. Подложени на образование во посебни политичко-образовни програми, со изучување на главно српска и грчка историја, младите бугарски генерации, според властите, требало да излезат целосно србизирани и хеленизирани. За да го сменат етничкиот изглед на Македонија, српските и грчките власти извршиле и огромни колонизации. Белград населил над 100.000 Срби, на најубавите и најплодните земји во Вардарска Македонија, а Атина населила повеќе од 600.000 Грци и други националности од Мала Азија во Егејска Македонија, со што Бугарите во тој регион од мнозинство, меѓу двете светски војни станале малцинство. Колонистите биле на директна служба на властите во асимилацијата на бугарското население. За слична цел се користело и аграрното прашање. Според аграрните закони издадени во двете земји, освен колонистите, високите српски и грчки функционери, офицери, жандарми и сл., земјиште можат да добијат и оние жители на Македонија кои имаат „српско“ и „грчко“ потекло, кое во пракса значи дека само оние Бугари кои ќе се декларираат како Срби или Грци, ќе можат да добијат земја, а тоа е уште една форма на асимилација.

Бидејќи ја разгледуваме Вардарска Македонија одвоено од Егејска Македонија, во продолжение вниманието ќе го фокусираме само на неа. Српските власти прво ја организирале својата полициска и цивилна администрација во Вардарска Македонија. Регионот е поделен на 7 окрузи, 29 околии и над 100 општински центри. На раководни позиции биле поставени само проверени српски националисти, членови на озлогласената „Црна рака“ и лојални поддржувачи на српската династија. Според уставот на Кралството СХС, историските национални региони (Хрватска, Словенија, Босна и Херцеговина, Македонија) се поделени на 33 административни единици наречени „големи окрузи“, чии „големи окрузи“ се подредени само на Белград. На чело на окупаторската српска власт во Вардарска Македонија е високата команда на војската. По нив следуваат началникот на „јавната безбедност“ (Жика Лазиќ), началникот на жандармеријата (генерал Томиќ), тројцата големи управители на Скопје, Битола и Штип, претставникот на Српската православна црква (Митрополитот Варнава). Судскиот систем го вклучува Апелациониот суд во Скопје, 8 окружни и 170 окружни судови со голем персонал.

Бугарското население е целосно изолирано од севкупниот живот во областа. Поради „националната неориентација“, локалното население не можело да извршува јавни функции. Оние бугарски учители, свештеници, лекари, инженери, интелектуалци кои се сметале за „смртни непријатели“ на Србија и нејзините национални интереси се интернирани во Србија. По извесно време, во Повардарието можеле да се вратат само оние кои со своето однесување докажале дека ги заборавиле „бугарските особености“. Највисоката „патриотска задача“ на српските училишта во Вардарска Македонија и касарните во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, а подоцна и во Кралството Југославија, е да ги направат младите етнички Бугари „вистински Срби“. Во Вардарска Македонија, официјално наречена Вардарска бановина, секоја појава што потсетува на минатото на Бугарите се прогласува за предавство. Српските влади трошат многу напор и ресурси за да ја промовираат својата политика во Вардарска Македонија пред јавното мислење во Европа и светот. Со оваа дејност се ангажирани цела армија „научници“, политичари, дипломати, новинари, студенти итн., кои ја фалсификуваат историската вистина за Македонија особено за Вардарскиот дел и за народниот карактер на тамошното население.

Како одговор на овие планови, ВМРО веќе во 1919 година ја обновува својата организациска мрежа. Во согласност со новите услови, изработена е сеопфатна програма, која содржи револуционерни, културни и дипломатски средства за зачувување на бугарската националност, јазик, начин на живот и култура.

Првите обиди на ВМРО кон крајот на 1919 и почетокот на 1920 година да наметне „малцински права“ за Бугарите во Вардарска и Егејска Македонија по мирен пат не дале резултат. Српските и грчките власти не признаваат дека таму има Бугари. Во извештајот од Скопје од февруари 1920 година до ЦК на ВМРО, се вели дека делегација од седум видни граѓани, на чело со трговецот Д. Петров, го посетила скопскиот околија и митрополитот Варнава, пред кого изјавиле дека според со Договорот од Неј, Бугарите во Македонија треба да добијат „малцински права“ и свои национални училишта и цркви. Им било кажано дека нема такви клаузули во „мировниот договор“, како што немало Бугари во „Јужна Србија“, т.е. Вардарска Македонија. Митрополитот Варнава кажал дека тоа се измислици на „Бугарскиот комитет“ (ВМРО). На крајот, тој ги предупредил дека ако уште еднаш ги покренат овие прашања, ќе бидат оценети како „предавници“ на Србија. Во сличен извештај од 4 февруари 1920 година, било објавено дека шестчлена делегација, предводена од Христо Кимов, отишла на 28 јануари 1920 година кај српскиот воен командант во градот Штип со барање властите да дозволат отворање на бугарски училишта. Полковникот Вукиќ им одговорил дека очекува да му се заблагодарат за „слободата“ што српската војска им ја донела на „Србите“ во тој регион, а тие дошле да бараат враќање на Бугарија. Овде во Србија, рекол тој, кој сака бугарски училишта ќе добие куршум. На излегување од кабинетот на воениот командант, шестмината Бугари биле уапсени, врзани, претепани и фрлени во затворот. Таму ги испрашувале за да кажат кој им ја дал идејата да сакаат бугарски училишта овде во Србија. Христо Кимов и д-р Гичев им одговориле дека во Штип има бугарски училишта од средината на 19 век, отворени од самите граѓани на Штип. Токму за овие училишта сега се залагале пред српските власти. По сурова инквизиција, целата делегација била ослободена, но само неколку месеци подоцна, за истиот случај, сите биле повторно уапсени и осудени како бугарски агенти на ригорозни затворски казни од 5 до 8 години.

Тоа довело до вооружена борба на Бугарите против окупаторските власти, која во Вардарска Македонија добила масовен карактер. Во Егејска Македонија, за да не им се даде причина на грчките власти да го протераат бугарското население, ВМРО воспоставило тајно „вооружено присуство“ на одреди и специјални групи чија задача е да ја одржуваат бугарската национална свест, а воедно и идеалот за национално ослободување. Четите во Егејска Македонија се труделе колку што е можно повеќе да избегнуваат вооружени судири со грчките трупи, жандарми и андарти.

Вооружената борба на ВМРО против српската и грчката власт меѓу двете светски војни поминала низ неколку главни фази. Првата го опфаќа периодот 1919-1924 година, кога организацијата ја предводел Тодор Александров. Вооружената борба тогаш главно се водела со традиционални средства и методи, познати и тестирани во борбата против турското ропство. ВМРО дејствувала со големи чети на чело со војводи, подвојводи, секретари, поддржани од цела фаланга курири.

Во втората етапа, од 1925-1928 година, на чело на ВМРО е Иван Михајлов, кој извршил промени во карактерот, методите и средствата на вооружената борба. Тој го реформирал т.н „Четнички институт“ на ВМРО преку создавање на помали борбени групи кои борбата од селата ја пренеле во градовите, со што се зајакнал ефектот на вооружениот отпор. Во третата етапа, 1928-1934 година, местото на големите чети во вооружената борба на ВМРО го заземаат борбени групи седумки, петорки и тројки, кои покажале поголема мобилност и ефикасност во својата активност.

Во периодот од 1919-1934 година во Вардарска и Егејска Македонија во вооружената борба постојано учествувале 17 илјади четници, војводи и курири ВМРО. Од нив, 13.000 групираат надвор и влегуваат во двете окупирани области од различните пунктови на организацијата. Останатите 4 илјади луѓе се регрутираат на лице место од бугарското население. Во Вардарска и Егејска Македонија месечно дејствуваат во просек од 1.000 до 1.500 вооружени оперативци на ВМРО. Во периодот 1919-1934 година, четите и специјалните групи на ВМРО добиле засолниште, храна и сеопфатна поддршка од 63 илјади семејства, меѓу кои 144 албански, 86 турски, 42 влашки, 24 еврејски и др. Во Егејска Македонија, ВМРО било поддржано од 11.215 семејства, меѓу кои 83 албански, 18 еврејски, 6 грчки, 102 семејства на колонисти од Мала Азија, 230 гркоманско-бугарски семејства.

Бугарите во Македонија дале огромни жртви во борбата против странските поробувачи. Во споменатиот период само во српските затвори во Вардарска Македонија биле убиени или исчезнале без трага 14.820 Бугари. Од 43.000 Бугари интернирани во Србија, 7.200 никогаш не се вратиле во Македонија и исчезнале без трага. Над 124 илјади Бугари поминале низ работните логори во тогашното српско-југословенско Кралство. Во исто време, во Егејска Македонија, 8.400 Бугари биле убиени или исчезнале без трага од грчките официјални и „неофицијални власти“, а повеќе од 42.000 минале низ грчките затвори и логори на напуштените острови во Белото Море. Тоа се главно жртви меѓу цивилното население, бидејќи армијата и жандармеријата претпочитаат да го убиваат цивилното бугарско население наместо да се впуштат во борба со одредите и борбените групи на ВМРО, додека вооружените сили на ВМРО, со мали исклучоци, не прибегнувале кон насилство врз мирољубивите Срби и Грци, туку се бореле против нивните војска, жандармерија и контрачети, на кои им нанесувале огромни загуби во убиени, ранети и заробени.



Додека ВМРО ги прави своите мирни напори за почитување на правата на македонските Бугари, Србија создала контрачети, формации на составени од „локалци посветени на српската идеја“ – главно доброволци и жандарми, на чело со офицери. ВМРО влегува во судир со нив за прв пат во скопско, велешко, кумановско и околината на реката Брегалница. Следел суров терор врз цивилното население, со обвинувања за криење на бугарските комити, десетици умреле од нечовечкото мачење. Српската војска ги става Штип, Велес, Струмица, Берово, Кочани, Битола, Кавадарци, Охрид во опсада и воведува полициски час. На сите главни патишта, премини, мостови, војници, жандарми и контрачетници вршат проверки. Секој што е сомнителен се прогласува за член на ВМРО и се праќа во затвор.

Во 1921 година на територијата на Вардарска Македонија дејствувале 19 илегални банди. Таму оперираат вкупно 1.620 луѓе како војводи, четници и нелегални соработници. Со секоја измината година растеле вооружените судири со српските чети и со контрачетите – во 1921 година имало 22, во 1933 година – 56. Посебно храбри во вооружените судири се покажале комитите на војводите Ефрем Чучков, Панчо Михајлов, Стефан Леков-Царја, Иван Илиев, Илија Кушев, Љубомир Весов, Георги В’ндев, Христо Симеонов, Лазар Клjонков, Тале Христов и Павел Христов. За овие две години ликвидирани се 263 српски војници, жандарми, контрачетници, од кои 15 офицери и команданти на српските контрачетници. ВМРО дава 59 жртви. Овие загуби на окупаторот се причина за стотиците Бугари осудени на затвор – како истомисленици на ВМРО. Во Брегалнишко нивниот број е 416, во Скопје – 376, во Охрид – 297, во Струмица – 153, во Куманово – 300 лица. По прогласувањето воена состојба во цела Вардарска Македонија, блокирани се сите градови и села. За една недела биле уапсени и осудени 900 мирни Бугари. Во селото Станевци, Штипско, мала бугарска чета се соочува со жандармериска единица од 100 луѓе. Во битката што следела загинал командантот на Србите и уште петмина војници. Откако бугарскиот одред се повлекол неповреден, жандармите ги заробиле сите 38 мажи во селото, од кои осум биле претепани до смрт, а останатите биле изведени на суд и испратени во затвор на казни од 3 до 15 години. Во градот Струмица, по успешната акција против српските контрачети и локални отпадници, 700 лица од градот биле испратени во затвор. Но, тие ископале тунел и речиси сите успеале да избегаат, а 570 од нив пристигнале во Бугарија, со се синџирите на нозете и на рацете. Судири имало во село Винци, Кочанско, село Драмче, Царево село, во селата Ново Село, Гарван и Брест, Радовишко. Во селото Гарван се случила трагедија која ја потресла цела Бугарија. Црниот „подвиг“ на српскиот гувернер Добрица Матковиќ е шокантен не само за Македонија и Бугарија, туку и за цивилизираниот свет во Европа! Во 1923 година е извршено масовно убиство кај радовишкото село Гарван, дело на новите поробувачи на Вардарска Македонија. Меѓу 27-те лица кои биле убиени имало и неколку деца. Причината – обвинување дека ги прикривале и поддржувале комитите на ВМРО. Доказ за тоа не е пронајден до денешен ден. За наследниците и роднините на убиените останал само споменот и скршените човечки судбини.

Централниот комитет на ВМРО решава да ги казни отпадниците во македонското движење, кои се нудат на располагање на тираните откако ќе направат престапи кон револуционерната кауза. Таков е случајот со Илија Пандурски, кој станал главен извршител на српските наредби за инквизиции и убиства на бугарски патриоти. На чело на српската контрачетничка организација „Здружение против бугарските бандити“ заедно со српскиот четнички воен водач Коста Пеќанац се штипските отпадници Михаил Каламатиев, Стојан Мишев и Григор Циклев, за кои српскиот сатрап Жика Лазиќ вели дека е „подобар механизам за меѓусебно уништување меѓу поранешните и сегашните комити“. Прв бил казнет еден од најголемите отпадници, самонаречен федералист, заменик претседателот на „здружението“, водач на српска чета и убиец на десетици Бугари од двете страни на Брегалница – Стојан Мишев. На 30 декември 1924 година, со пет куршуми бил соборен пред својата куќа од дваесетгодишниот штипјанец Кирил Григоров. На 8 мај 1925 година, во познатиот Бургтеатар во Виена, Менча Карничева го убила Тодор Паница – човекот кој во 1907 година го започна братоубиствената војна во ВМРО, а во 1922 година официјално пребегна на српската страна и застана на чело на т.н. „Федералистички единици“ во Вардарска и Егејска Македонија против ВМРО. Речиси две години водач на „федералистички одред“ во Малешевско бил пребеганиот потпретседател на ВМРО, Илија Пандурски. Преку него српските поробувачи и нанеле тешки удари на Бугарија во овој регион. На 27 јули 1925 година, извидникот на ВМРО Христо Костадинов од село Никодим Петричко ја извршил смртната казна и неповреден се вратил во својата група.

Во декември 1925 година биле создадени специјални вооружени сили по директива на Високата команда на српската војска и Министерството за внатрешни работи. Нивниот состав вклучувал редовни трупи, жандармерија и контрачети. Нивниот вкупен број изнесувал 35 илјади луѓе, а нивната задача било „брзо уништување на бугарските комити и смирување на јужна Србија“, без оглед на средствата со кои ќе се постигне тоа. За таа цел, 12.000 жандарми, од вкупно 17.000 во Кралството СХС, биле испратени во Вардарска Македонија да се борат против ВМРО. Во целосна служба на окупаторските власти биле и околу 65 илјади вооружени колонисти. Во мај 1927 година, српските власти ја разоткриле мрежата на ВМРО во Ресен и неговата околина, при што биле уапсени 22 лица на чело со д-р Асен Татарчев. Уапсените лица ја воделе севкупната борба на ВМРО во овој регион, спротивставувајќи ѝ се на српската асимилаторска политика преку нивните спортски, културни и образовни организации како што се „Соколските друштва“ и „Коло на српските сестри“. Првиот и најголем пробив во „културниот фронт“ на националноослободителното движење го направија српските власти со откривање на дел од ММТРО и апсење на 70 студенти, нејзини дејци, во периодот од 29 мај до 15 јуни 1927 година. Овие апсења биле сериозен удар врз стратешките планови на ВМРО и нејзиното идно делување во Вардарска Македонија. Ова е причината поради која ВМРО извршила атентати врз угледни српски функционери, обвинети дека воделе денационализација врз бугарското население. Еден од нив е воениот командант на Брегалнскиот округ ген. Михајло Ковачевиќ, кој бил застрелан на 6 октомври во градот Штип од тројка на ВМРО, составена од Илија Лилинков, Ипократ Развигоров од Штип и Благој Кралев од Куманово. Српските власти ги ставиле во борбена состојба на сите вооружени сили. Меѓутоа, атентаторите избегале и успеале да стигнат до планината Плачковица, каде од една пештера се бореле со српските војници и жандарми до последниот куршум. Со последните бомби Илија Лилинков и Ипократ Развигоров се самоубиле, а Благој Кралев бил заробен од српските гонители. Српската страна дала 8 загинати и ранети. Српските власти уапсиле над 470 Бугари, мажи и жени, од цела Штипска околија. Тие биле подложени на невидени мачења. Како одмазда кон ВМРО, властите го договориле убиството на таткото и братот на Иван Михајлов – Михаил и Христо Гаврилови. До крајот на 1927 година ВМРО презела неколку големи напади: Во Гевгелија бил кренат во воздух хотел-ресторанот „Белград“ каде што престојувале највисоките српски функционери, од кои 15 биле тешко повредени и убиени. Сличен напад бил извршен и во српскиот хотел во Кочани, каде биле ранети и убиени 7 високи српски офицери и цивилни вработени. Нападнати се 23 жандармериски станици во различни реони на Вардарска Македонија. На почетокот на 1928 година, борбата продолжила со убиството на правниот службеник во Вардарска Македонија, Велимир Прелиќ, кој ја покажал својата суровост во мачењето на уапсените студенти, членови на ММТРО. На 13 јануари 1928 година кај „Камениот мост“ на реката Вардар во Скопје, 26-годишната Бугарка од Тетово Мара Бунева со три куршуми го застрелала Велимир Прелич.

Веќе следниот ден владата издала наредба со која на локалното население му се забранува да се приближува до српските државни институции во Вардарска Македонија од која било причина. А службениците, управителите, воените команданти и владиката Варнава треба да се движат со тројно обезбедување. Српското разузнавање подготвувала план за ликвидација на раководството на ВМРО. Лично Жика Лазиќ, шеф на државната безбедност на Кралството СХС, му дава задача на Иван Момчилов, преку неговите познаници во ВМРО, да дојде до ЦК и да пука, ако не во сите, барем во Иван Михајлов. На 20 јуни 1928 година, во Софија бил извршен напад против ВМРО. Се шушкало дека има убиени и ранети членови на ЦК. Иван Момчилов се вратил преку граница и од Скопје заминал за Белград. На 13 јули 1928 година бил примен од Жика Лазиќ, кој сакал лично да му пријави кои се убиените членови на ВМРО во Софија. Наместо одговор, Иван Момчилов го вади пиштолот и испукал неколку куршуми кон Србинот. Верувајќи дека Жика Лазиќ е мртов, тој се самоубил во неговата канцеларија во Белград. Така Жика Лазиќ, кој од безбедносни причини им забранува на Бугарите во Вардарска Македонија да поминуваат покрај српските установи, по раните од куршумите останал жив за да дознае дека ВМРО влегла и во неговиот кабинет. Светот по којзнае кој пат разбира дека мотото на ВМРО „Слобода или смрт“ е она во што веруваат македонските Бугари, кои го презираат туѓото ропство и се жртвуваат за слободата на Македонија. По овој напад во Вардарска Македонија била прогласена воена состојба.

За жупани се поставуваат воени лица, кои имаат задача со оган и меч да ја „смират“ Македонија. Новиот гувернер во Скопје, полковникот Михајловиќ, штом пристигнал ги собрал градските раководители, велејќи им дека ќе дејствува со цврста рака, а имено „за заб ќе крши вилица“ а „за око ќе сече глава“.

Не само ВМРО го организирала и го предводела отпорот против асимилаторските активности на српските власти во Вардарска Македонија меѓу двете светски војни. Во целиот период дејствувале и двете илегални локални бугарски револуционерни организации – ММТРО (Македонска младинска тајна револуционерна организација) и ТКПОМБ (Тајна културно-просветна организација на македонските Бугарки). Во својата основа, ММТРО е бугарска организација која се бори да го зачува од асимилација најзагрозениот дел од младата генерација – интелигенцијата, која е под силно влијание на пропагандата на поробувачите. Во мај и јуни 1927 година започнале апсења меѓу македонската студентска младина на универзитетите во Скопје, Белград, Загреб и Љубљана. Први биле приведени Димитар Ѓузелов, дипломиран филозоф и Иван Шапков. Ѓузелев е еден од главните организатори на ММТРО. Судени се 20 лица на возраст од 20 до 25 години. Невидениот судски процес го привлекол вниманието на целата европска јавност. Во Скопје пристигнале многу странски новинари. Македонската емиграција во Бугарија и Америка организира протести и собири и испратила меморандуми и апели до Друштвото на народите и големите сили. Стотици скопјани ја опкружиле зградата на судот. Судот бил принуден да ослободи 11 лица како невини, но 9 добиле казни: Димитар Ѓузелев – 30 години, Димитар Нецев – 15 години, Димитар Чкатров – 10 години, Харалампи Фукаров – 5 години, Тодор Гичев – 5 години, Борис Андреев – 5 години. години , Стерјо Боздов – 5 години, Борис Светиев – 5 години. Српските власти биле незадоволни од малиот број осуденици и презеле друга тактика. Шефот на скопската полиција не се воздржал и кажал пред адвокатите на обвинетите студенти: „Повеќето успеавте да ги спасите од затвор, но сега куршумот полесно ќе стигне до нив. И оваа закана се потврдува – во Струмица е застрелан членот на ММТРО Тома Кујумџиев, во Неготино – Георги Анѓушев, во Тетово – адвокатот Борис Андрејчин, во Словенија е убиен студентот од Радовиш Кирил Ципушев, во Штип – студентот Благој Монев, во Дојран – Колјо Чакаров, во Гевгелија – Трајко Попов, Илија Димов и многу други.

ТКПОМБ-Тајната културно-просветна организација на македонските Бугарки е основана есента 1926 година, две години подоцна од ММТРО како помошна организација на општата револуционерна кауза и била во контакт со раководството на ММТРО-централната група во Скопје. Потоа ја добила својата повелба, врз основа на која почнала да ја развива својата дејност, а тоа е спроведување на цела национална програма за одржување и воспитување на бугарскиот дух во Македонија. Организацијата започнала со јадро, составено од четири скопјанки: Гена Велева, со завршено педагошко образование, Роза Којзеклиева – средношколска професорка, историчарка од Штип (починала како маченик во македонскиот затвор Идризово, Скопје), Стојна. Стефкова – поранешна бугарска учителка од турско време, скопјанка од бугарското маало во Чаир и Донка Иванова од Скопје, подоцна сопруга на народниот маченик Димитар Ѓузелов, братучед на народниот херој Лазар Дивљански, скопски војвода. Од Скопје организацијата се раширила во Велес, Штип итн. Бројот на членовите постепено растел, додека во исто време околу нив се собирале други добри Бугарки, без да бидат организирани и без да се сомневаат во постоењето на организацијата. Авторот на оваа информација (Коста Црнушанов) не ги спомнува имињата на другите членови на организацијата бидејќи се плашел дека овие жени во тоа време се уште биле живи и дека би можеле да бидат предмет на прогон од страна на денешните продолжувачи на српскиот терор (значи македонските власти во ПЈРМ во 1992 година). Тој ги споменува имињата само на неколку починати жени: Парашкева Тошева – сестра на Венко Марковски, Пандора Титизова, подоцна мажена во Велес, Перса Младенова и Благородна Мицева – сите од Скопје.

Ехото на скопскиот студентски процес е повеќеслојно и ја открива тајната на постоењето на револуционерното дело кај младите генерации во Вардарска Македонија. Го означува почетокот на отворената борба меѓу поробувачите и поробените. Борбата од тој момент почнала да добива нови форми. Еден од првите настани од ваков вид е акцијата на членката на ТКПОМБ Гена Велева со нејзиниот „Апел до европското јавно мислење и светската совест“, поднесен на 12 декември 1930 година. Овој апел е документ за високата бугарска национална свест на македонската будна младина. Овој апел е една од причините поради која српските власти го зголемиле нивниот терор, што довело и до откривање на тајна револуционерна активност кај постарите патриоти. Во Скопје, во затвор била испратена поголема група Бугари, предводена од помошникот градоначалник на Скопје Димитар Шалев, адвокат и јавна личност, а во Ресен била уапсена голема група заговорници предводена од д-р Асен Татарчев, внук на основачот на ВМОРО. , д-р Христо Татарчев. По издржувањето на казните, тие ја напуштаат земјата и во Женева поднеле петиција до Организацијата на народите (ОН) во име на македонските Бугари. Заедно со Димитар Шалев се и Григор Атанасов, адвокат и пратеник од Кавадарци и Димитар Илиев, адвокат и судија од Прилеп. Нивната петиција е со датум Скопје, декември 1929 година и ја открива политиката на југословенската влада за уништување на бугарскиот јазик во Македонија, за забрана за говор и употреба на бугарски јазик, за читање бугарски книги и весници, за насилно менување имиња со српски. завршетоци, за пеење бугарски народни песни. Тројцата се претставуваат како избрани претставници на бугарското население во Вардарска Македонија, испратени од бугарското население во Женева со барање да бидат под заштита на ООН како национално малцинство во Југославија. Во овој дух е и петицијата на д-р Асен Татарчев, кој по четири години строг затворски затвор успеал да ја напушти Југославија заедно со сопругата и двете малолетни деца. Во есента 1932 година, двајцата сопружници поднеле петиција во Женева и развиле агитациона активност во корист на поробена Македонија. Загриженост за судбината на Бугарите во Македонија преку апел изразила и Жермејн Петрова, Белгијка по националност, сопруга на инженерот Иван Петров од Скопје, член на ММТРО. Живеејќи пет години во Македонија под српска власт, Жермејн Петрова ја предупредила светската јавност дека „на еден цел народ му се заканува уништување од белградскиот шовинизам“. Згрозена од српскиот терор, авторката на апелот смета дека злосторствата на српските власти се вистински срам за цивилизирана Европа и за големите сили.

Преку апелите, меморандумите и петициите што младата бугарска интелигенција ги испратила до ОН и до светската јавност, српската влада била разоткриена и повредена во најчувствителниот дел од нејзината антибугарска политика. Тешко било го одбрани пред светот својот став дека отпорот против неа доаѓал однадвор, а не е дело на поробеното население во самата Вардарска Македонија.

Крај на првиот дел.

Претходна статија

Во однос на прашањата дали имало фашистички режим во Бугарија и дали царот Борис III може да се дефинира како фашист

Следна статија

Кој е д-р Милен Врабевски- филантропот со кауза за братски односи меѓу Бугарија и РС Македонија

Најново од Анализи & Коментари