Повторно за св. Злата Мегленска и за достоинството

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

На 18 октомври го одбележуваме споменот на св. Злата Мегленска, непоколебливата Бугарка од селото Слатина (грч. Хриси) во Егејска Македонија, денес на територијата на Грција. Во текот на изминатата седмица, во деновите околу упокојувањето на светицата (според календарот на Грчката црква – 13 октомври), во нејзиното родно село и низ целата епархија на Едеса (Воден), Пела (Постол) и Алмопија (Меглен) се одржаа свечени црковни богослужби и јавни манифестации. Поводот е еден неочекуван настан – откривањето на моштите на св. Злата во гроб покрај старата црква во селото.

Всушност, откритието е од 2023 година, но во текот на три години не било објавено, сè додека не биле испитани пронајдените посмртни останки. При антрополошките анализи извршени во Германија, научниците утврдиле дека тие му припаѓаат на девојка на возраст од околу 17 години, која загинала кон крајот на XVIII век – како што е познато, св. Злата Мегленска била насилно убиена во 1795 година. На коските биле регистрирани траги од сурови мачења, особено на ребрата и черепот. Овие податоци се совпаѓаат со сведоштвата во житието на светицата, на кое ќе се осврнеме малку подолу. На 28 септември митрополитот Јоил ја објавил веста, а грчките медиуми пишуваат: „Моштите на Света Хриси Аридејска се откриени. Нивната автентичност е научно потврдена.“ За жал, нема ниту збор дека светицата е Бугарка, дека нејзиното родено име е Злата, дека повеќе од три столетија е прославувана како „Мегленска“, а не како „Аридејска“…

Во напишаното во 1799 година „Житие и страдание на св. великомаченица Злата Мегленска“, црковниот писател св. Никодим Агиорит (1749–1809) раскажува: „Оваа девица маченичка и непорочна невеста на Небесниот Цар Христос Бог – Злата, на грчки Хриси, беше родум од едно село по име Слатина, од Мегленската епархија во Бугарија. Сиромашна по потекло, бидејќи беше ќерка на еден непознат сиромашен христијанин /…/, Злата беше богата со својата избраност и со природната убавина, а уште повеќе со својата внатрешна убавина…“

Некогашното бугарско село Слатина во Егејска Македонија денес го носи името Хриси, буквален превод на „Златина“, како што се нарекувало до 1926 година. Очигледно, називот бил преосмислен врз основа на името на светицата. Се наоѓа во плодното Мегленско Поле, недалеку од гратчето Аридеа (С’ботско). Во непосредна близина се наоѓа тврдината Меглен, која одиграла важна улога во одбраната на бугарската независност во времето на цар Самуил и неговите наследници.

Уште повеќе, извесно време кон крајот на X и почетокот на XI век во Меглен престојувал бугарскиот патријарх Герман, кој потоа се преселил во Преспа, а подоцна во Охрид. Владика на Меглен во средината на XII век бил св. Иларион Мегленски, чии мошти биле пренесени во Трново од цар Калојан. Неговото житие го напишал самиот св. патријарх Евтимиј. Околу 1900 година жителите на Слатина во најголем дел биле Бугари муслимани, кои во 1924 година се преселиле во Турција. На нивно место биле населени грчки бегалци од Мала Азија, но се зачувало и бугарско христијанско население. Според пописот од 2021 година, во селото живеат 256 жители.

Идната светителка е родена околу 1775–1780 година и била четврто дете во сиромашно семејство. Убавата девојка му се допаднала на еден богат „Турчин“, најверојатно локален Бугарин муслиман или, пак, исламизиран Влав од малата заедница на т.н. меглено-Романци. „Света Златинка“, како што со љубов ја нарекуваат локалните Бугари, ги одбива желбите на споменатиот „обожавател“, кој сакал да ја земе за жена. Насилникот ја грабнал девојката, која со месеци била убедувана да ја прифати „вистинската вера“.

Не помогнале ниту убедувањата на муслиманките, ниту оние на нејзините родители. Како што се раскажува во житието, „… кај маченичката дојдоа нејзините родители и сестри, бидејќи стравот ги принудуваше да го прават она што самите не го сакаа… Плачејќи, тие заповедаа: ‘Преслатка ќерко, смилувај се на самата себе и на нас, зашто поради тебе на сите ни се заканува погибел! Откажи се од Христа барем привидно, за да се избавиш и себеси и нас, а Христос е милостив и ќе ти го прости овој грев, сторен под принуда и насилство…’“ Злата била огорчена од нивната слабост и безволност.

Разбеснети од непоколебливоста на девојката, киднаперите ја подложиле на сурови мачења – тепање со стапови, дерење делови од кожата, жигосување со вжештено железо… Злата стоички ги поднесувала варварските мачења. Ја обесиле на една дива круша надвор од селото, по што го исекле нејзиното мртво тело. Како што веќе беше споменато, германските антрополози го потврдуваат тоа со методите на современата наука.

Подвигот на великомаченичката станал широко познат меѓу Бугарите и Грците, а нејзиното име се прочуло и во останатиот православен свет. Без коментар ги оставаме бедните обиди св. Злата да биде претставена како „македонска“ светителка, иако, според зборовите на Никодим Агиорит, нејзиното село не се наоѓало едноставно во географската област Македонија, туку „… во Бугарија…“ – во земја со векови населена со Бугари.

Како што забележува Златина Иванова, набргу по нејзината погибел „… почитта кон новомаченичката брзо се проширува низ Егејска Македонија. Многу од локалните цркви и манастири ја прикажуваат на фреска или икона, а локалните топоними изобилуваат со имиња како ‘дрвото на света Злата’, поради нејзината маченичка смрт на дива круша“.

Споменот за подвигот на светителката е зачуван на оригинален начин во Ошинскиот манастир „Св. Архангел Михаил“, кој се наоѓа во близина на нејзиното родно село, каде што сцени од нејзиното житие се претставени во фрескоживописни композиции. Денес икони на св. Злата се присутни во храмовите низ цела Бугарија.

Св. Злата Мегленска е симбол на преданоста кон Христовата вера, но и на достоинството на Бугарката. Бунтот на скромната и невина девојка против една чудовишна неправда е израз на нејзиното човечко достоинство и слободна волја. Тоа ја прави великомаченичката, ако ги следиме поимите на Црквата, небесна застапничка за честа и правата на Бугарката, вклучително и на нашите сонароднички во странство. Во крајна линија, и на жените во универзална смисла – без оглед на националноста и религијата. Воден од оваа мисла, во 2009 година ја изнесов идејата св. Злата Мегленска да биде прифатена како заштитничка на Бугарките надвор од границите на денешна Бугарија.

Предлогот беше поттикнат од иницијативата на Рајна Манџукова за востановување на признанието „Бугарка на годината“. Првите добитнички на наградата се Спаска Митрова од Северна Македонија и Костадинка Кунева од Грција, а на 15 октомври годинава наградата за 2025 година ѝ беше доделена на Елка Рускова од Сиетл (САД).