Пред 90 години Черноземски го казнил најлутиот непријател на Бугарите во Македонија.  Куршум от всички комити, поздрав кралю честити!

Пишува: Велислав Илиев/БГНЕС

На 9 октомври 1934 година во официјална посета на Франција допатувал југословенскиот крал Александар I Караѓорѓевиќ. Бродот „Дубровник“ се закотвил на пристаништето во Марсеј, а кралот бил пречекан од францускиот министер за надворешни работи Луј Барту.

Двајцата влегуваат во отворен автомобил, чуван од голем број полицајци и се упатуваат кон префектурата. Автомобилот минува низ толпата француски граѓани кои дошле да пречекаат еден од нивните сојузници во Првата светска војна. Свечената поворка е придружена со радосни извици „Да живее кралот“, а Александар I Караѓорѓевиќ гордо ги прифаќа поздравите, мавтајќи со раката. Во тој момент се приближува човек во бела шапка, кој застанал на една од скалите од автомобилот и му понудил букет цвеќе на кралот. „Да живее кралот“ – свечено извикува, на чист француски јазик, странецот и во тој момент од зад прекрасниот букет се видела цевката на пиштол Маузер, од кој се испукани неколку куршуми во телото на југословенскиот владетел.

Кралот е мртов, да живее независна Македонија…

Качен на коњ полицаец со сабја го посекува дрскиот атентатор, кој и кога ќе биде соборен на земја, продолжува да пука и убива еден од телохранителите. Полицајците во паника отвораат оган неселективно, погодувајќи ненамерно неколку граѓани, а еден од куршумите влегува во раката на министерот Барту, кој подоцна умира од загуба на крв.

По неколку дена станало јасно дека атентаторот е еден од најбараните луѓе на Балканот – најдобриот стрелец на ВМРО – Величко Димитров Керин, кој влегол во историјата како Владо Черноземски. Цел свет зборува за Марсеј, каде Черноземски ја задоволил правдата за теророт што им бил нанесен на македонските Бугари кои паднале под српско ропство.

Позадина на настанот

По завршувањето на Првата светска војна, Бугарија ја доживеала втора национална катастрофа. Како резултат на десетгодишната борба на ВМРО, само Пиринска Македонија станува дел од Бугарија, а Вардарскиот и Егејскиот дел од регионот конечно потпаѓаат во границите на Србија и Грција. Повоеното бугарско општество било деморализирано со падот на националниот идеал за обединување на сите земји населени со етнички Бугари. Во Бугарија владеела економско-општествена криза, која како земја губитник во војната е принудена да плати големи репарации, а вкупниот број на сиот воен, полициски и жандармериски персонал е намален на само 33.000 луѓе.

Во оваа тешка ситуација, ВМРО, на чело со Тодор Александров, останува доследна на својата цел да извојува слобода за Бугарите во Македонија. Организацијата е решена да се бори против новите тирани кои владеат со поробената татковина, кои биле решени да ја искоренат бугарштината. Во 1921 година, Александар Караѓорѓевиќ бил крунисан за крал на повоеното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците (КХСЦ). Новиот крал е верен следбеник на идеите на Илија Гарашанин и Стојан Новаковиќ – татковците на идејата за голема држава на јужните Словени, во која доминира Србија. Една од главните точки во овој план е искоренување на бугарската самосвест во Македонија и градење на нов национален идентитет – македонски. Александар Караѓорѓевиќ го презел спроведувањето на овој концепт преку уништување на бугарските институции во Вардарска Македонија. Бугарските учители и свештеници биле избркани од училиштата и црквите, а нивните места ги зазеле Србите. На Бугарите им биле сменети презимињата, на нив им се додала додавката „ич“ или „ски“, а било забрането да се зборува јазик различен од српскиот. Малтретирањето на цивилите од страна на српските власти било секојдневна појава, а затворите биле преполни со оние кои се дозволувале да изразат несогласување.

Александар Караѓорѓевиќ влегол во црната листа на ВМРО уште во 1913 година, кога сè уште бил престолонаследник на Србија. Среде Балканската војна српската војска влегла во Скопје, а гостопримливите Бугари со цвеќе го пречекале српскиот принц на Камен мост. Меѓу луѓето е и 7-годишната Васка Зојчева. Гордиот престолонаследник го забележува детето, се симнува и го става девојчето во својот скут. „Што си ти“ – прашува Александар „Бугарка“ – одговара Васка. Збеснат од одговорот, принцот му удира шамар на девојчето. Случајот добива на популарност, а Иван Вазов ја напишал својата песна „Па шта си ти?“, во врска со таа одбивна сцена.

Објективно гледајќи ја ситуацијата, Т. Александров сфаќа дека новонастанатата ситуација ќе бара промена на тактиката на ВМРО. Големиот водач се свртува кон методот што го користел уште пред Балканските војни – терористичките напади. По смртта на Александров во 1924 година, на чело на Организацијата доаѓа Иван Михајлов. Младиот лидер, како и неговиот претходник, смета дека четите треба да им го отстапат местото на мали казнени групи од 3 до 5 луѓе. Овие мали групи ќе можат да казнат специфичен злосторник во урбана средина и брзо да испарат потоа или да стават крај на својот живот. На овој начин, цивилното население ќе биде заштитено од понатамошни упади на Србите.

Оваа тактика дала плодни резултати, како резултат на нејзината примена биле ликвидирани некои од најмрачните претставници на режимот на Караѓорѓевиќ и нивните пријатели во Бугарија. Светот е зачуден од храброста и самоодрекувањето со кои атентаторите како Иван Момчилов, Менча Крничева и Мара Бунева ги гаѓаат непријателите на бугарската нација, а потоа често и си ги одземаат животите.

И иако целиот европски печат со стравопочит пишува за атентатот на Мара Бунева врз Велемир Прелич, споредувајќи ја Бугарката со Шарлот Корде, се чини дека постои чувството дека светот сè уште не го видел целосниот потенцијал на ВМРО.

Подготовка и спроведување на атентатот во Марсеј

Историчарот и поранешен директор на Централниот државен архив Цочо Билјарски за БГНЕС разкажува за потеклото на идејата за нападот, неговата подготовка и реализација.

Во периодот меѓу двете светски војни, бидејќи под српско ропство, македонските Бугари биле принудени да бараат сојузници за да ја добијат својата слобода. Во лицето на хрватската револуционерна организација Усташа, ВМРО гледа токму таков партнер. Како Бугарите, така и Хрватите страдаат од денационализацијата на Србите во рамките на КСХС и копнеат по права и слободи.

Контактите меѓу ВМРО и усташите започнале уште во 1927 година, кога лидерот на Хрватите Анте Павелиќ бил еден од адвокатите кои ги бранеле бугарските студенти во злогласниот скопски процес. Две години подоцна Павелиќ пристигна во Софија, каде што се сретнал со претседателот на легалната Илинденска организација – Др. Константин Станишев. Хрватскиот лидер се поврзал и со раководството на ВМРО и двете организации се согласуваат за спроведување на заеднички акции. Вистинската одлука за атентат врз кралот Александар била донесена на 15 февруари 1930 година во швајцарскиот град Луцерн. На средбата, од бугарска страна, се присутни Ив. Михаjлов, Симеон Евтимов (уредник на весникот ВМРО што излегува во Женева – „Масеdoine“) и Тома Карајовов (задграничен претставник на ВМРО), а од хрватска – А. Павелиќ и Август Кушутич. Предлогот за атентатот го дал лично Павелиќ, кој верувал дека тоа треба да се случи пред кралот да се пресели во својата нова палата на Дедино.

Заговорниците веднаш се зафатиле со подготовка на одмаздата против кралот, во чиишто владенија Бугарите претрпеле маки какви што не виделе ниту од Турците. Но сепак… се работи за убиство на крал! Кој би презел таква мисија која речиси сигурно би го чинела животот на сторителот? Иван Михајлов, сепак, ја има вистинската личност -Величко Димитров Керин, роден во Велинград, со прекар Владо Черноземски, познат и како Владо Шоферот.

Черноземски е член на ВМРО од 1922 година, а истата година учествува и во т.н. „Ќустендилска акција“ на Организацијата. Во рамките на оваа операција, Ќустендил бил заземен од македонските комити, а отпадниците во градот, кои соработувале со Белград, биле ликвидирани. Прекарот „Шоферот“ доаѓа од позицијата на Черноземски за време на Првата светска војна. Веќе дел од ВМРО, идниот атентатор не го возел само И.Михајлов, туку и претходниот лидер Тодор Александров. Легендарниот штипски војвода го забележал потенцијалот на Черноземски и во неговата архива има голем број писма во кои Александров укажува дека може да се потпре на Владо Шоферот за одговорни задачи.

Пред да биде вклучен во атентатот на југословенскиот крал, Черноземски се истакнал со уште два атентати. Во септември 1924 година го ликвидирал комунистот Димо Хаџидимов, кој во минатото бил дел од таа група дејци во ВМРО, која гравитирала околу Јане Сандански. Другиот важен атентат на В. Черноземски е врз поранешниот задграничен претставник на ВМРО, Наум Томалевски, кој по расколот во Организацијата во 1928 година, влегол во судир со И. Михаилов. Поради овие две убиства, Черноземски е осуден на повеќегодишна затворска казна, но во 1932 година бил амнестиран.

Едвај излезен од затвор, по неколку дена херојот веќе патувал за Италија, каде што ги започнал подготовките за своето животно дело. Следната дестинација на Черноземски бил логорот Јанка Пуста во Унгарија, каде што дејствувал како инструктор што ги обучувал хрватските револуционери кои според планот требало да го убијат кралот Александар. За испраќањето на Черноземски во Унгарија сведочи и писмото на И. Михајлов до друг член на ЦК на ВМРО Владимир Куртев, кој за време на Втората светска војна бил еден од луѓето отговорни за спасувањето на евреите од Ќустендил од испраќање во логорите на смртта во Полска. Во своето писмо Михајлов го информира Куртев дека Владо Шоферот ќе биде испратен во Унгарија и наредил да му се издаде пасош со негова фотографија.

Убиството на југословенскиот владетел можело да биде извршено на крајот на септември 1934 година, кога кралот Александар пристигнал на средба со цар Борис III во Софија. Но, овде уште еднаш е очигледна посветеноста на ВМРО кон Бугарија и раководителите на Организацијата решиле во овој момент да не посегнуваат на Караѓорѓевиќ, за да не наштетат на авторитетот на државата. Меѓутоа, македонските револуционери добиваат вредни информации – кралот ќе ја посети Франција, патувајќи со брод преку Средоземното Море и ќе се закотви во Марсеј. Усташите подготвуваат две терористички групи чие раководство е доверено на Черноземски.

Планот е една од групите да го изврши нападот додека поворката на Караѓорѓевиќ се движи низ улиците на Марсеј. Кога свечената поворка ќе помине покрај првата група – не реагира. Овде автомобилот со кралот и францускиот министер за надворешни работи се доближува до вториот група, составена од Мио Крал, Звонимир Поспишил и Иван Раих, а со нив е и В. Черноземски за да ги координира нивните дејствија. Сепак, Хрватите во клучниот момент ја губат присебноста и се смрзнуваат на столчињата. Во тој момент, Черноземски, кој немал задача да пука во кралот, ги презел работите во свои раце. Западниот печат од овој период тврдел дека некои од последните зборови на херојот биле фер обвинувања за кукавичлук упатени кон Хрватите. Тогаш Бугаринот ја напуштил публиката извикувајќи „Да живее кралот“, застанал на една од скалите од автомобилот и успеал да го казни Александар Караѓорѓевиќ за сиот терор врз македонските Бугари, што тој лично го раководел.

Малку познат факт е дека во овој историски момент како самата судбина да му се насмевнува на делото на македонските револуционери. Параноичниот југословенски крал имал панцир што го носел за време на неговите јавни настапи. Пред да излезе од бродот, на Александар не му се допаднало како изгледа – со елек под униформата. Суетниот негативец се симнал во пристаништето во Марсеј без панцирот што би му го спасил животот, бидејќи сите истрели на Черноземски погодуваат делови од телото што елекот би ги заштитил.

Посечен од еден од полицајците и жестоко клоцан од толпата што го опколила, В. Черноземски по неколку часа починал од добиените рани. Трупот бил соблечен и на една од рацете полицијата забележала тетоважа – череп со вкрстени коски, придружена со натпис „В.М.Р.О“ и датум 1924 година (најверојатно годината кога е направена тетоважата). По неколку дена, светот ја сфатил вистината за настанот што ја потресол Европа – ВМРО уште еднаш ги казнила непријателите на бугарштината во Македонија.

Фабрикуваната операција Тевтонски меч

Денешната политичка елита во Северна Македонија, иако препознава луѓе како Гоце Делчев, Дамјан Груев, Јане Сандански итн. како свои херои е прилично негативна кон Иван Михајлов. Скопје неуморно ги повторува пропагандните пароли наследени од Титовата диктатура дека последниот лидер на историската ВМРО е „соработник“ на националсоцијалистичка Германија. Со децении, просрпските кругови во Македонија изнесуваат теорија дека атентатот во Марсеј е операција на Гестапо наречена „Тевтонски меч“ и дека ВМРО и усташите биле само извршители.

Декласификацијата на голем број документи ја вади вистината на виделина. Не само што излегува дека вмешаноста на Гестапо е измислица, туку дека таа мистификација е создадена не во Скопје или Белград, туку е активна операција на КГБ (тајната полиција на СССР) и на Штази (тајната полиција на Германска Демократска Република).

Целата приказна е обид на двете тајни служби да дискредитираат германски офицер кој во 1960-тите имал реални шанси да стане генерален секретар на НАТО. Се работи за ген. Ханс Шпајдел, кој во 1950-тите бил началник на Генералштабот на НАТО. Во 1934 година, Шпајдел бил капетан и помошник воено аташе во германската амбасада во Париз. Целта на КГБ и Штази е да го претстават германскиот офицер како главен организатор на атентатот на југословенскиот крал и со тоа да му го одземат лидерското место во НАТО. Двете комунистички служби измислиле две писма. Првото е датирано на 1 септември 1934 година, а бил испратен од германскиот министер за воздухопловство, Херман Геринг, во кој Шпајдел бил информиран дека Адолф Хитлер лично го наредил убиството на Александар Караџорјевиќ и Луј Барту и дека ВМРО и Хрватите биле подготвени да учествуваат. На военото аташе му се наредува да ја преземе реализацијата на планот. Вториот фалсификат датира од 3 октомври 1934 година, а во него Шпајдел му „пишува“ на Геринг:

„Со господинот Ванчо Михајлов детално разговарав за сите можности. Решивме да ја спроведеме операцијата во Марсеј. Таму ќе се сретнат двете лица од интерес. Владо Шоферот е подготвен“.

На фалсификаторите очигледно им се брзало, бидејќи направија огромна грешка – заборавиле дека на 19 мај 1934 година во Бугарија се случил државен удар и на власт дошла пројугословенската влада на Кимон Георгиев. Новата власт ја забранила ВМРО и го започнала прогонот на нејзините припадници, а Ив. Михајлов е осуден на смрт. На 1 септември, кога Геринг, наводно, му дал инструкции на Шпајдел, Михаилов се криел во Равда и Бургас и се подготвувал да премине во Турција. Лидерот на ВМРО на 12 септември успеал илегално да ја премине границата меѓу Бугарија и Турција и потоа бил ставен во домашен притвор. Излегува дека целата бугарска полиција која пребарувала под дрво и под камен за да го пронајде Михаилов и не успеала да го направи тоа, но Шпајдел пристигнал во Бугарија (помеѓу 1 и 12 септември) и некако како чудо успеал да го пронајде македонскиот водач, чија локација ја знаеле само уште двајца луѓе. И не само тоа, туку за неколку дена И. Михаилов успеал да ја организира целата операција, за која, како што веќе спомнавме траела со години.

Несовпаѓањата во датумите докажуваат дека целата приказна е сошиена со бели конци, но сепак Скопје не престанува да ја користи за оцрнување на Иван Михајлов, а причината е јасна. Михајлов доживеа до демократските промени во Бугарија и за бугарските медиуми ја кажа вистината за националната природа на ВМРО и целта на нејзината борба. Очигледно интересите на македонската власт не совпаѓаат со кажаното од „последниот комита“.

Скопје често го напаѓа она што било направено во 1934 година и на друга линија, имено дека во нападот загина францускиот министер за надворешни работи Луј Барту. Долги години се веруваше дека Черноземски е одговорен и за смртта на првиот француски дипломат. Од француските документи декласифицирани во изминатите 20 години, јасно е дека Барту не бил убиен од куршумот на Черноземски. Кога атентаторот го погодил кралот Александар, запрепастената француска полиција отворила неселективен оган, а еден од истрелите ја погодил раката на министерот. Вториот боледувал од хемофилија (болест што го спречува згрутчувањето на крвта), а во метежот никој не му обрнува внимание. Барту бил однесен во болница, но кога пристигнал тој веќе изгубил премногу крв и починал.

Се поставува друго прашање, ако Луј Барту бил цел на нападот, како можел В. Черноземски да пропушти да го погоди со оглед на тоа што министерот седел буквално до убиениот крал. Многу е сомнително дека најдобриот стрелец на ВМРО би промашил мета лоцирана на еден метар од него.

Меморија

Владо Черноземски бил погребуван дури три пати. Прво бил погребан на најголемите гробишта во Марсеј, Сен Пјер. На почетокот на 50-тите години, посмртните останки на бугарскиот револуционер се нашле во најголемата заедничка костурница во Марсеј, изградена за хероите кои загинале за слободата на Франција. Пред 20 години, роднините на херојот зеле земја од гробот во Марсеј и ја донеле во црквата во родниот град на Черноземски – Велинград.

”Живот, о, дай ми ти на мълния крилата,

И порива свещен на ястреб устремен,

Да срещна аз в набег врага-тиранин,

Да смажа неговата мощ!”

Из стихотворението „Копнежът на революционера“, написано от В. Черноземски през 1924 г.