Превратот од 19 мај 1934 година – единствената „хунта“ во нашата историја?

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Во периодот 1929–1934 година светот е зафатен од глобална финансиска и економска криза, позната како „Големата депресија“, започната со „Црниот вторник“ (4 септември) на берзите во Соединетите Американски Држави. Започнува нагло опаѓање на производството и трговијата, што предизвикува масовна невработеност и социјални потреси… Бугарија не останува незасегната, иако во помал степен во споредба со големите економии. Во таква атмосфера изборите за 23. Обично народно собрание (21 јуни 1931 г.) ги добива опозициската коалиција Народен блок, составена од Демократската, Радикалната и Националлибералната партија и две од крилата на БЗНС – „Врабча 1“ и „Стара Загора“. Како и во 1926 година, кога на власт доаѓа Демократскиот сговор со премиер Андреј Љапчев, владата е предводена од политичар од „старата школа“ – Александар Малинов, кој набргу се повлекува од функцијата и е заменет од својата „десна рака“ Никола Мушанов. Владата „во движење“ се зафаќа со антикризни мерки, вклучително и регулирање на цените – политика што е недоследна и проследена со компромиси. Притоа владата управува во услови на драматични промени во Европа и светот, вклучувајќи го и доаѓањето на власт во Германија во 1933 година на Адолф Хитлер.

Тешкотиите со кои се соочува кабинетот доведуваат до активирање на опозициските сили. Се засилува влијанието на земјоделците, како и на комунистите преку легалната Работничка партија. Во Демократскиот сговор, кој владеел до 1931 година, доаѓа до раскол меѓу А. Љапчев и Ал. Цанков, кој ја создава партијата Народно социјално движење. Раздвижување има и во таборот на крајната десница, под влијание на тоталитарните режими во Германија и Италија, вклучително и кај кругот „Звено“. Во мај 1934 година радикалите ја напуштаат владата, а консултациите за нов кабинет се прекинати од воениот преврат извршен на 19 мај 1934 година. Цар Борис III, под закана од абдикација, е принуден да ја легализира промената. За разлика од 9 јуни 1923 година, овојпат нема отпор, што е показател за растечката недоверба во традиционалниот партиски систем, широко распространетата корупција и отсуството на јасна перспектива за развојот на државата.

Превратот е извршен од група воени лица предводени од Дамјан Велчев (1883–1954). Родум од Габрово, Велчев бил офицер и учесник во војните за национално обединување. Во 1919 година е еден од основачите на Воениот сојуз и меѓу главните фигури во превратот од 9 јуни 1923 година. Во текот на повеќе години е началник на Военото училиште, со што стекнува сериозно влијание во армијата. Триумфот од 19 мај 1934 година, сепак, трае многу кратко. Веќе во 1935 година Д. Велчев е исклучен од Воениот сојуз и принуден да емигрира. Набргу се враќа за да подготви нов преврат, но е уапсен и осуден на смрт. Навистина, казната му е заменета со доживотен затвор, но е ослободен дури во 1940 година со амнестијата поврзана со враќањето на Јужна Добруџа во границите на Бугарија. Како што е познато, Дамјан Велчев е водечка фигура и во следниот преврат на 9 септември 1944 година, при што веднаш е унапреден во чин генерал. Покрај тоа, станува министер за војна во владата на својот долгогодишен соработник Кимон Георгиев. За разлика од него, сепак, Д. Велчев бил сметан од комунистичката власт за исклучително опасен. Бил принуден повторно да емигрира, а умира во егзил во Париз во 1954 година.

Кимон Георгиев (1882–1969), една од најконтроверзните личности во бугарската историја, е роден во Пазарџик. Го завршува Военото училиште и учествува во војните, при што е тешко ранет во борбите кај реката Црна и дури го губи едното око… Во 1919 година започнува да се занимава со политика и е активен учесник во Народниот и Демократскиот сговор, останувајќи близок до Воениот сојуз. Општопозната е неговата улога во превратите од 1923, 1934 и 1944 година. Како лидер на „Звено“, К. Георгиев е претседател на владата во периодите 1934–1935 и 1944–1946 година. И покрај долгогодишното непријателство со комунистите, во 1943 година заедно со „Звено“ влегува во Отечествениот фронт, создаден од илегалната БКП по наредба од Москва. За разлика од Дамјан Велчев, како премиер Кимон Георгиев дејствува во служба на БКП и нејзините советски покровители, поради што зазема високи државни и општествени функции до крајот на својот живот.

По превратот на 19 мај е формирана влада со премиер Кимон Георгиев, во која влегуваат претставници на „Звено“, Народното социјално движење, БЗНС „Врабча 1“ и непартиски личности. Трновскиот устав не е укинат, но фактички престанува да важи. Владата управува со т.н. уредби-закони, со кои е распуштено Народното собрание, партиите се забранети и е воведено централизирано управување. Окрузите се заменети со седум области, околиите и општините се окрупнети, а системот на локални избори за општински совети е ограничен во корист на назначувањата од државата. Градоначалниците ги назначува министерот за внатрешни работи и се воведува образовен ценз – високо образование или офицерски чин за градовите, а средно образование за пониските нивоа. Во духот на „моделот“ преземен од Италија се укинати слободата на говорот, печатот и здружувањето, а со уредба-закон синдикатите се заменети со државно контролирани корпоративни организации. Односите на режимот со Борис III се студени, особено од страна на радикалното крило во Воениот сојуз. Во неофицијални разговори со свои блиски луѓе царот потсмешливо ги нарекува Кимон Георгиев и неговите истомисленици „кемалисти“, имајќи ја предвид сличноста на нивните дејства со оние на турскиот претседател Кемал Ататурк.

Владата ја забранува ВМРО, а нејзиниот лидер Иван (Ванчо) Михајлов е принуден да побара засолниште во Турција – дејство што без сомнение претставува гест кон Југославија и несомнено е чин на национално предавство… При својата посета на Бугарија во септември 1934 година, југословенскиот крал Александар се изјаснува во поддршка на деветнаесеттомајците, застанувајќи на нивна страна во нивните несогласувања со цар Борис. Во својата економска и социјална политика владејачките кругови се под влијание на идеите на Мусолини, вклучително и преку воведување државни монополи, контрола врз крупниот и средниот бизнис и поттикнување на т. н. задруги. Надворешната политика на деветнаесеттомајците е насочена кон зближување со Југославија и Франција, како и кон воспоставување дипломатски односи со СССР, што и се случува во 1934 година.

И покрај создавањето на т.н. Општествена обнова, режимот не е во состојба да обезбеди масовна поддршка. Круговите во армијата лојални на дворецот се против директното учество на војската во политичкиот живот. Радикалното крило на Кимон Георгиев брзо го губи влијанието и во јануари 1935 година премиерот е принуден да поднесе оставка. Составена е нова влада на чело со генерал Пенчо Златев, која владее само четири месеци. На 21 април 1935 година е заменета со кабинет со премиер Андреј Тошев, во кој министер за надворешни работи е Георги Ќосеиванов, кој станува една од највлијателните личности во државата. Цар Борис III постепено ја концентрира власта во свои раце, со што започнува формирањето на нов непартиски политички елит.

Без да бараме сензационализам, сепак може ли Деветнаесеттомајскиот режим да се окарактеризира како „хунта“? Поимот настанал во Шпанија пред векови и се толкува многу широко. Сепак, неговата основна суштина означува политичка групација, пред сè составена од воени лица, која дошла на власт по неуставен пат и владее со диктаторски методи и државен терор. Управувањето воспоставено на 19 мај 1934 година одговара на овие услови. Без оглед на одобрувањето на дел од мерките на власта во општествен план, моделот на владеење е во спротивност со воспоставената политичка традиција во Бугарија и го предодредува неговиот неуспех.