Продолжува ли борбата за Караманица?

Пишува: Иван Николов, КИЦ Босилеград за БГНЕС

На веб-страницата на бугарското Министерство за животна средина и води е објавен текст на нотификација со придружни документи на англиски и српски јазик, во врска со Нацрт-стратегијата за управување со минералните и другите геолошки ресурси на Република Србија за периодот од 2025 до 2040 година, со прогнози до 2050 година.

Република Србија ја има потпишано ЕСПО Конвенцијата за оценка на влијанието врз животната средина во прекуграничен контекст и Протоколот за стратегиска евалуација на животната средина (СЕА протоколот), со што се обврзува да ги информира другите држави за планови и проекти кои можат да предизвикаат прекугранично влијание. По таа основа, нацрт-стратегијата се појави на веб-страницата на бугарското Министерство за животна средина.

Проектот на Стратегијата за управување со минералните и другите геолошки ресурси на Република Србија е токму таков документ, чиешто спроведување може дополнително да ја загрози животната средина во Босилеградскиот регион, но и во Бугарија.

Како што е познато, досегашната пракса со рударската дејност во Република Србија, во близина на бугарската граница, остави застрашувачки последици врз животната средина од двете страни на границата – во регионот на Бор, Брегово и Босилеград. Канадските, кинеските и руските рударски компании не се потрудија да ги одржуваат на европско ниво постапките за прочистување, таложење, кружен систем на води, депонии, хемиски реагенси, експлозиви и други штетни материи од рударството.

Краток преглед на споменатиот нацрт на Стратегијата е доволен да се види дека таа содржи многу општи тврдења и оценки, кои не недостигаа и досега, но во неа нема ништо конкретно и смирувачко за нас.

Така, на пример, за рудникот во Бор е наведено само дека „компанијата Zijin Mining Group и Електростопанството на Србија инвестираат во современи технологии за управување со отпад, изградба на безбедни депонии, системи за третман на отпадни води и рекултивација на теренот. Во Бор е изградено модерно хидројаловиште со заштитен слој и системи за контрола на истекување…“

За тоа што кинеската компанија Zijin Mining Group нанела непоправлива штета врз животната средина, водите, животот и здравјето на локалното население во Бор, не се споменува ниту збор. Ниту пак за загадувањето на реката Тимок, во која веќе и со микроскоп не може да се открие никакво живо суштество. За отруените обработливи земјишта кај Брегово – и да не зборуваме. Како и за проектот Јадар, кој предизвика протести на стотици илјади граѓани.

За Босилеградскиот и Кюстендилскиот регион е особено значајно што во нацрт-стратегијата им се посветени цели две реченици: „Во моментов се планира отворање на рудникот Караманица, кој е во фаза на проектирање и изработка на студија за влијание врз животната средина, со планирано годишно производство од 240.000 тони олово, цинк и бакар. Утврдени се рудни резерви од околу 3,3 милиони тони.“

Тоа е сè. За непоправливата штета врз животната средина и водите што рудникот во селото Караманица и досегашната фирма „Босил-метал“ ја направија за време на рударството во т.н. „пилот-проект“ – не се спомнува ништо. За пивките води во кои токсичните материи ги надминуваат дозволените норми десеткратно – исто така. За починатите и заболените луѓе и животни, за загадените планински реки, уништената флора и фауна и загаденото тло кое веќе не може да се рекултивира – исто така се молчи.

Битката за Караманица не е завршена. Српското судство сè уште нема донесено одлука за насилството на директорот на „Босил-метал“, Миодраг Вукајловиќ, врз екипата на БНТ и локалните еко-активисти кои му застанаа на патот.

Дополнително, само пред една година, МОСВ даде негативно мислење за проектот за експлоатација на олово, цинк и бакар во рудниците „Поповица“ и „Подвирове“ во селото Караманица. Употребата на натриум-цијанид и отсуството на сигурен систем за прочистување на отпадните води, кои досега едноставно се испуштаа во притоките на реките Драговиштица и Струма, ги загрозуваат подземните базени со пивка вода и за наводнување не само во Босилеградскиот, туку и во Кюстендилскиот регион. Тоа беа и главните причини зошто МОСВ даде негативна оценка за проектот за рудник во Караманица.

Вториот рудник за олово, цинк и бакар „ГРОТ“ кај селото Мусул е уште поголем загадувач и ја загрозува животната средина по течението на реките Горна и Долна Љубата, хидроакумулационото езеро „Лисина“ и Власинското езеро – но и за тоа не се споменува ништо во споменатиот нацрт на стратегијата.

Сепак, српската страна, строго почитувајќи ја процедурата, повторно се обидува да ѝ ја „продаде“ на Бугарија веќе еднаш рекламираната стока. Случајно ли е тоа, токму во летните месеци, кога администрацијата работи на половина капацитет?

Т.н. јавни консултации во Србија по нацрт-стратегијата за управување со минералните и другите геолошки ресурси на Србија со извештајот за СЕА требало да се одржат од 30 мај до 18 јуни 2025 година, а на 16 јуни 2025 година во Белград се одржала и некаква „јавна расправа“!?

Во врелата политичка атмосфера, предизвикана од студентските протести и блокадите на универзитетите, на српското општество веројатно и не му паѓа на памет да дискутира за некаква нацрт-стратегија, објавена на некој си затурен Портал за електронски консултации во Србија и за која ништо јавно не се зборува или пишува во медиумите. Што значи дека резултатите од таа „расправа“ се однапред познати и се на исто ниво на кои се спроведуваат и другите консултации – а особено изборите во Србија.

На бугарското МОСВ, најлошото што може да му се случи е да ги пропушти роковите за одговор и српската страна да го протолкува молкот на бугарската администрација како согласност. Останува да се надеваме дека во МОСВ сè уште има совесни службеници кои нема да го дозволат тоа и дека нивниот одговор не може да биде поинаков од оној што го дадоа пред една година.

На НВО-ата кои имаат однос кон еколошките прашања и на експертите им останува да испратат свои мислења за споменатата српска стратегија на адресата на МОСВ (бул. „Кн. Мария Луиза“ бр. 22, Софија, п.к. 1000) или по електронска пошта: [email protected], најдоцна до 20 јуни.