Проф. Ангел Димитров: Гоце Делчев е олицетворение на бугарското ослободително движење во Македонија

Гоце Делчев и ослободителните борби во Македонија и Одринско се во нераскинлива и целосна врска со нашето историско минато, тие се во јадрото на бугарската национална целина.

Ова го изјави во интервју за БГНЕС историчарот и дипломат проф. Ангел Димитров, копретседател на Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија за историски и образовни прашања меѓу Бугарија и Северна Македонија.

БГНЕС: Историјата на македонското ослободително движење изобилува со големи личности, но зошто токму Гоце Делчев го стекнува тој легендарен статус што му овозможува, како да се издигне над сите други?

Проф. Ангел Димитров: Гоце Делчев не може да биде заборавен и да остане во сенка на другите, бидејќи тој е идеологот и организаторот на револуционерното движење во Македонија. Тој е олицетворение на неговиот дух и во извесна смисла е негов симбол. Кога Пејо Јаворов ја пишува првата биографија на својот другар Гоце Делчев, само една година по неговата погибија, тој ја опишува Поробената земја како посеана со гробишта на светци. Поетот го определува Гоце како светец, бидејќи е прв меѓу нив. Многу убав лик создава и Симеон Радев, кога го нарекува Гоце Делчев праведник со кама на појасот.

Ако се апстрахираме од убавите литературни слики и побараме посува, но историска оценка, постојат и објективни и субјективни причини Гоце Делчев навистина да биде симбол на револуционерното движење и да го добие тој статус на легенда.

Во таа смисла, доволно е да се потсетиме дека во една револуционерна борба од огромно значење е подготовката на водачот. Гоце Делчев поседувал и политичка и воена подготовка. Тој бил на чекор да стане офицер во бугарската армија, но сам се откажал за да го избере патот на револуционерот. Паралелно со тоа бил и учител во својата поробена татковина. Објективни се причините Гоце Делчев да се истакнува како водач, а во исто време постојат и субјективни — тоа се неговите лични квалитети. Тој бил исклучително харизматична личност, која сите ја сакале. Бил приземен човек и заедно со своите соборци бил во секое искушение, не се одвојувал од нив и затоа го обожувале.

БГНЕС: Каква е претставата на Делчев за слободна Македонија? Кои се основните идејни принципи врз кои треба да се изгради една автономна држава?

Проф. Ангел Димитров: Треба да се погледне во уставот што лично Гоце Делчев го пишува за Македонско-одринските револуционерни комитети уште во 1896 година во Солун. Таму тој многу јасно вели дека нивната цел е стекнување целосна политичка автономија на Македонија и Одринско. За постигнување на таа цел тие се должни да ја разбудат свеста за самоодбрана кај бугарското население во тие области, да шират меѓу него револуционерни идеи преку печатот или усно, како и да подготват и кренат едно општо востание. Овој краток текст од уставот многу јасно кажува сè што била идејата и организацијата со кои се зафатиле Гоце Делчев и неговите соработници.

Треба да се нагласи дека како идеолог тој се придржувал, во согласност со бугарската надворешна политика, кон тезата за политичка автономија како едно многу реалистично политичко решение за културниот и стопанскиот развој на потчинетото население во тие области.

Во духот на бугарското револуционерно наследство – целото револуционерно движење во Македонија го има својот пример и својот образец во револуционерните борби на целата бугарска заедница уште пред ослободувањето – постои едно продолжение на тоа наследство преку идејата за организирање на општонародно востание.

Васил Левски е образецот. Тој е омилениот херој на Гоце Делчев уште од неговите млади години и дури подоцна, веќе како организатор и идеолог на револуционерното движење, тој инсистирал во комитетите да се испраќа биографијата на Апостолот на слободата. Самата ВМОРО го користела како образец Бугарскиот револуционерен централен комитет од периодот пред ослободувањето. Врската е многу длабока и покажува не само еден синовски долг да се продолжи делото на оние што ги вложиле своите напори за ослободувањето на дел од бугарските земји, туку и стремеж да се постигне нешто што ќе биде основа на едно идно зближување меѓу тие сè уште неослободени земји и младата бугарска држава.

БГНЕС: Бугарија и РС Македонија имаат спротивставени мислења за самосвеста на херојот. Сметате ли дека тој може да биде обединувачка фигура и покрај овие разлики?

Проф. Ангел Димитров: Во работата на Заедничката комисија за историски и образовни прашања ја допревме и оваа тема – да им предложиме на двете влади заеднички чествувања секоја година, особено на округли годишнини. Таква идеја постои, но за да се реализира потребни се желба и согласност од двете страни. Всушност, таква кај нашите колеги нема.

Извесно време се обидувавме и разменувавме различни текстови со цел да се најде најсоодветната формулација што би била прифатлива за двете влади, двете држави и двете општества во моментов. Очигледно постојат сериозни разлики во начинот на кој најпрво ја гледаме историската личност, а потоа и нејзиното современо толкување и место во претставите на двете општества.

Нашиот став е дека патот по кој треба да се оди во ваков случај е да се оцени историското значење на една личност, нејзиното дело во нејзиното историско време и врз таа основа да се оцени високо или не нејзиното современо значење. Напротив, нашите колеги во РСМ одат по еден неисториски, туку повеќе политички пат. Односно, од гледна точка на тоа како тие денес го разбираат Гоце Делчев, да се зборува за неговата улога во современата македонска држава. При тоа многу често се заборава дека тој не се борел за самостојна држава, туку за автономија на неослободените земји, населени некогаш со едно шаренолико население, во кое преовладувале Бугарите.

Се појави еден многу непријатен момент за историчарите и политичарите од Скопје, затоа што во 2016 година властите во Белград решија да го преименуваат булеварот „Гоце Делчев“ во маршал Бирјузов. Тогаш било побарано мислење од Српскиот историски институт, во кое се вели дека организацијата предводена од Гоце Делчев водела пробугарска политика и ја третирала Македонија како дел од бугарскиот национален простор. Цитирам: заслугите на Делчев се минимални кон македонскиот народ, како што денес се разбира.

Дури и српската историска наука има многу јасна претстава за историското време во кое бугарското револуционерно движење и самиот Гоце Делчев биле противници на српското навлегување во Македонија. Таа дала многу јасна оценка.

Ако некој во РСМ си дозволи да каже дека Гоце Делчев е Бугарин, дека организацијата имала бугарски карактер, веднаш е јавно жигосан. Така постапија и со првиот министер за надворешни работи на денешна РСМ. Самите разбирате колку е тешко да се постигне согласност, која всушност би била одлична можност за хармоничен развој на билатералните односи.