Проф. д-р Спас Ташев во Европскиот парламент: Националниот идентитет мора да биде прашање на слобода, а не на принуда

Во Европскиот парламент во Брисел денеска беше претставено англиското издание на новата книга на бугарскиот историчар проф. Спас Ташев, посветена на меѓународните аспекти на македонското прашање во периодот од 1949 до 1956 година. Претставувањето беше организирано на иницијатива на бугарскиот европратеник Ивајло В’лчев.

Историските документи, политиката на комунистичка Југославија кон македонските Бугари и потребата од отворање на архивите на југословенските тајни служби беа меѓу главните теми во обраќањето на проф. д-р Спас Ташев при претставувањето на неговата книга „Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956)“.

На почетокот на своето обраќање, проф. Ташев го постави прашањето дали една европска организација може ефикасно да ги заштитува правата на малцинствата кога политичките интереси се покажуваат поважни од самите права. Според него, токму овој судир е во основата на истражувањето, кое ја разгледува положбата на македонските Бугари во контекст на Студената војна и воспоставувањето на повоениот европски поредок.

Историчарот истакна дека по 1944 година југословенските комунистички власти спроведувале политика насочена кон замена на бугарскиот национален идентитет на локалното население со посебен македонски идентитет. Според неговото излагање, луѓето што продолжиле да се самоопределуваат како Бугари биле изложени на политички притисоци, ограничувања и репресии.

Посебно внимание проф. Ташев посвети на активностите на Македонската патриотска организација (МПО), која по Втората светска војна настојувала да го постави прашањето за правата на македонските Бугари пред меѓународната заедница. Тој посочи дека движењето постепено преминало од традиционалните форми на националноослободителна борба кон користење меѓународни механизми за заштита на човековите права.

Меѓу претставените документи беше и сведоштвото за средбата меѓу Иван Михајлов и американскиот историчар Џејмс Ф. Кларк во Виена на 6 јули 1948 година. Според белешките од разговорот, Михајлов категорично го отфрлил предлогот да се користи исклучиво називот „Македонци“ наместо „македонски Бугари“. Тој објаснил дека движењето го поддржува создавањето независна Македонија, но дека неговите членови се самоопределуваат како Бугари.

„Слободата не значи само да имаш сопствена држава. Таа значи и да имаш право да бидеш тоа што си“, истакна проф. Ташев, сумирајќи го значењето на овој историски документ.

Централно место во претставувањето зазедоа односите меѓу МПО и Федералната унија на европските националности (FUEN). Во 1954 година МПО се приклучила кон организацијата, а на 16 октомври истата година FUEN усвоила резолуција во која изречно се признава постоењето на македонските Бугари и македонските Ароманци. Меѓутоа, само две години подоцна односите меѓу двете организации биле прекинати.

Според проф. Ташев, причините за овој прекин треба да се бараат во геополитичките околности на Студената војна, кога Југославија добила стратешко значење за Западот по разидувањето со Советскиот Сојуз. Неговото истражување го отвора прашањето до кој степен меѓународните организации биле подготвени да ги бранат принципите за заштита на малцинствата кога тие доаѓале во судир со политичките интереси.

Историчарот се повика и на документи од архивите на поранешните југословенски служби за безбедност, кои, според него, сведочат за систематско следење, апсења и прогон на луѓе поради нивниот бугарски национален идентитет.

Еден од најважните делови на обраќањето беше повикот до Европската унија за отворање на архивите на југословенските тајни служби. Проф. Ташев предложи ЕУ да преземе два конкретни чекора: да побара од Србија да им овозможи на поранешните југословенски републики пристап до документите поврзани со нивната историја и нивните граѓани, како и да гарантира отворање на архивите на УДБА и военото контраразузнавање КОС во Северна Македонија за независни истражувачи, вклучително и научници од други држави.

Во своето обраќање тој направи поврзаност и со актуелните односи меѓу Бугарија, Северна Македонија и Европската унија. Проф. Ташев нагласи дека неговото истражување не го негира правото на луѓето денес да се самоопределуваат како Македонци, но истакна дека истото право мора да им биде гарантирано и на оние што се самоопределуваат како Бугари.

Тој потсети и на договорената европска преговарачка рамка за Северна Македонија од 2022 година, која го вклучува внесувањето на Бугарите во Уставот на земјата.

На претставувањето присуствуваа и тројца Бугари од Северна Македонија – Илија Стојановски, Горан Митров и Христијан Пендиков, чии лични искуства проф. Ташев ги посочи како сведоштво за актуелноста на прашањата разгледани во книгата.

На крајот, историчарот упати три главни пораки: историјата треба да се истражува врз основа на документи, а не на политички директиви; националниот идентитет мора да биде прашање на слободен избор, а не на принуда; европските вредности и човековите права мора подеднакво да важат за сите, независно од политичкото и стратешкото значење на одделните држави.

„Силата на Европа не е во тоа што сите имаме иста историја или ист идентитет. Силата на Европа е во тоа што можеме да ги почитуваме нашите разлики, а истовремено да ги браниме истите основни права“, порача проф. Спас Ташев на крајот од своето обраќање.