Проф. д-р Рафаил Попов – бугарски научник од европски калибар

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Проф. д-р Рафаил Попов е истражувач, музејски работник и универзитетски предавач, кој стекнал широко признание во земјата и во странство. Тој е водечка фигура во првите истражувања на праисториските епохи на нашите простори и основоположник на спелеологијата во Бугарија, поборник за заштита на животната средина – уште пред општеството да ја осознае животната неопходност од хармонија со природата. Како личност со разновидни интереси и таленти, Рафаил Попов поседува длабока патриотска мотивација.

Споменот за него е зачуван во десетиците негови научни публикации, како и во сеќавањата на неговите ученици, музејски работници, палеонтолози, спелеолози и „обични“ пештерници… Во 2016 година излезе од печат малата, но корисна книга „Рафаил Попов – 140 години од неговото раѓање“, дело на неговата ќерка Милка Попова, со помош на Ана Добринова. Според зборовите на академик Васил Николов, проф. Николај Овчаров, проф. Дечко Лечев и други научници, придонесот на Рафаил Попов е неспорен. Во телевизиската емисија „Час по Бугарија“, чиј водител сум јас, историчарот Евгени Коев, основач на Клубот „Проф. Рафаил Попов“ во Велико Трново, заклучи: „Еден од нашите научници со широки погледи, кој работи со германска прецизност и поставува високи критериуми…“

Рафаил Попов е роден на 14/26 август 1876 година во старата престолнина Трново, во семејството на свештеникот Пенчо Рачов Тројанецот и неговата сопруга Иванка, како нивно четврто дете. Израснат во будно преродбеничко семејство, уште како ученик одржувал контакти со големиот археолог, „бугарскиот Чех“ Карел Шкорпил, а како студент ги објавил своите први научни трудови. Динамиката на животот и научниот пат на Рафаил Попов, восхитувачка дури и од денешна гледна точка, се потпира врз неговиот исклучителен истражувачки дух, работливоста, дисциплината и чувството за одговорност.

Откако дипломирал природни науки на Софискиот универзитет, започнал да работи како учител во Педагошкото училиште во Шумен. Тој е основач на Шуменското археолошко друштво, а во тие години ги започнал своите истражувања во Мадара и нејзината околина, како и во Провадискиот и Трновскиот крај. Во 1905 година ја открил колоната со таканаречениот Чаталарски натпис на кан Омуртаг – значаен споменик од времето на Првото Бугарско Царство. Со поддршка на проф. Иван Шишманов, тогашен министер за просвета, специјализирал праисторија, геологија и палеонтологија во Германија.

Во периодот 1909–1914 година воспоставил контакти со водечки европски музеи и го продолжил истражувањето на повеќе пештери – Деветашката, Темната Дупка, „Бачо Киро“ кај Дрјановскиот манастир, пештерите кај Бељаковец во близина на Трново и други – како и на населбинските могили. Со тоа станал откривач на палеолитската култура во Бугарија, а неспорни се и неговите придонеси во проучувањето на другите праисториски епохи, и не само на нив… По учеството во војните за национално обединување од 1912 до 1918 година, ги обновил своите истражувања, спроведувајќи експедиции и ископувања практично низ цела Бугарија. Од 1930 година бил доцент на Софискиот универзитет.

Ги продолжил ископувањата кај Мадара и прочуениот Мадарски коњаник, во тесна соработка со други научници, меѓу кои и со унгарскиот археолог и истражувач на бугарскиот среден век, проф. Геза Фехер. Во тие години Мадара привлекувала сè поголемо внимание и стотици посетители, а Рафаил Попов високо го ценел интересот на јавноста за историјата и археологијата.

Од 1929 до 1938 година научникот ја извршувал одговорната должност директор на Археолошкиот музеј во Софија. Бил избран за дописен член, односно член-кореспондент, на Бугарската академија на науките и на Берлинската академија, како и за член на Француското и Унгарското археолошко друштво, Рускиот археолошки институт во Константинопол и други институции. Нему му го должиме создавањето на таканаречените Народни историски паркови – Мадара, Плиска, Велики Преслав и Трново.

Пилот-проектот бил реализиран во Мадара, каде што на широкиот простор под Мадарскиот коњаник биле изградени патеки и скали, биле засадени дрвја, грмушки и цвеќиња, а во 1936 година бил основан музеј. Во меѓувреме, проф. Попов го основал Софиското пештерско друштво и станал пионер на спелеологијата во Бугарија. Починал на 15 август 1940 година, во полн творечки подем, за жал, без да успее да оствари повеќе перспективни идеи.

Проф. Рафаил Попов не е еден од оние научници што живеат во некаква стерилна „кабинетска“ средина, туку е во тесен контакт со општеството. Покрај академските истражувања, уште во дваесеттите години на XX век ги објавил популарно-научните книги „Предисториска Бугарија“, „Човекот од леденото доба во Европа“, „Културата и животот на предисторискиот човек во Бугарија“ и други. Во 2018 година, повторно благодарение на Милка Попова и Ана Добринова, излезе книгата „Уште нешто за нашите далечни предци“, во која се собрани статии од триесеттите години, придружени со илустрации од самиот автор. Оваа антологија на талентирано напишани текстови нè уверува во дарбата на научникот како писател и публицист. Се разбира, таа сведочи и за неговите квалитети како познавач на историјата на човештвото во нејзините најдлабоки пластови, но и на природата. Еве, сосема накратко, за што се раскажува во книгата, чии текстови се обединети во тематски раздели.

Во првиот од нив, насловен „Борба за опстанок“, се разгледуваат различни аспекти од животот на древните луѓе, улогата на шумата и огнот, како и на суштествата што живееле милиони години пред појавата на човекот. Некои размислувања на Рафаил Попов се повеќе од актуелни и денес – грабливото сечење на шумите води до ерозија на почвата, суша и други несреќи: „…секој од нас треба да ја засака шумата и да ја чува како незаменлив извор на благосостојбата на човекот…“

Во разделот „Живот и духовност“ се проследуваат религиозните претстави на праисториските луѓе, грижата за животните, сакралната почит кон предците, појавата на писменоста, медицината, па дури и на хирургијата, како и една кратка приказна за хунскиот водач Атила. Разделот „Од животинскиот свет“ ги запознава читателите со мамутите, со некои видови риби, вклучително и со потеклото и припитомувањето на „најдобриот пријател на човекот“ – кучето. Во разделот „Географски насоки“ авторот раскажува за познати бугарски пештери, за миграцијата на инсектите, птиците и цицачите, како и за пустината Сахара.

Несомнено, текстовите на истакнатиот научник, напишани на достапен јазик, кај многу Бугари од тоа време ја разгореле љубовта кон науката. Проф. Рафаил Попов бил уверен дека знаењето им припаѓа на сите, на бугарскиот народ што тој толку многу го сакал… Без да ја потценува широката публика, составена од луѓе на различна возраст и од различни општествени слоеви, Рафаил Попов го пронашол вистинскиот пат до неа. Зашто науката не е херметички затворен свет, достапен само за „посветените“, туку општествен долг и одговорност.