Проф. Румјана Маринова-Христиди: Бугари со различни гледишта се обединија за да ги спасат Евреите

Пред 80 години Бугари со различни професии и политички гледишта се обединија за да ги спасат своите еврејски сонародници. Тој чин ја покажа човештината и хуманоста на Бугарите за време на најбруталната војна во човечката историја. Мораме да им оддадеме должна почест на нашите достојни предци.

Ова во интервју за БГНЕС го изјави доц. д-р Румјана Маринова-Христиди од Историскиот факултет на СУ „Св. Климент Охридски“, каде што ја предава специјалноста „Хебраистика“.

Спасувањето на бугарските Евреи не треба ниту да се национализира, ниту да се приватизира.

„Никогаш не можеме да зборуваме за целиот народ, бидејќи во еден народ секогаш има различни луѓе, различни кругови. Можеме да зборуваме за однесувањето на поголемиот дел од бугарскиот народ, бидејќи бугарскиот народ во најголем дел е Спасител на бугарските Евреи“, вели проф. Маринова-Христиди во врска со настаните од март 1943 година, кога бугарите не дозволуваат нивните еврејски сограѓани да бидат испратени во логорите на смртта во Хитлерова Германија.

Таа нагласи дека тука не станува збор за еднократен чин. „Зборуваме за однесување во период од повеќе од три години, во кое голем дел од бугарскиот народ, без разлика дали се работи за луѓе кои заземаат некои позиции, или луѓе кои се поврзани со Евреите, или обични бугарски граѓани, покажале емпатично однесување кон еврејските сонародници. Таквото однесување им дава алиби на пратениците од опозицијата во Народното собрание, на Бугарската православна црква, на некои од раководителите на бугарската држава тогаш да носат одлуки кои на крајот ќе доведат до спас на таа заедница“, истакна проф. Христиди.

Во исто време не можеме да го приватизираме спасувањето. „Не можеме да направиме исцрпна листа на спасители, а не ни треба да направиме – имаме „познати“ спасители, тие имиња што постојано ги повторуваме, а имаме и многу „непознати“, рече историчарот.

Според неа, треба да има Пантеон на праведниците, т.е. на незаборавените и непознатите лица на спасот, бидејќи во архивите наоѓаме сѐ повеќе нови сведоштва за тоа како обичните граѓани чии имиња не ги знаеме или не се надалеку познати, помагале, заштитувале и заземале достоинствен став.

„Меѓу спасителите на прво место мора да ја издвоиме Бугарската православна црква. Таа е единствената православна црква во Европа како институција, а не како индивидуални акти, која од самиот почеток на прогоните против Евреите кои започнале со Законот за одбрана на нацијата и до самиот крај на војната зазема една исклучително достоинствена јавна позиција. Тоа е документирано и во протоколите на Светиот синод и во многу постапки на нејзините духовни поглавари – митрополитите Стефан и Кирил, што навистина е европски исклучок и дава повод за голема гордост и почит кон БПЦ“, рече проф. Христиди.

Следуваат Димитар Пешев и 43 пратеници кои потпишуваат петиција против депортацијата, како и редица други професионални синдикати на адвокати, лекари, многу интелектуалци, писатели и политичари од целиот политички спектар.

„За првпат во бугарската историја гледаме луѓе кои се од екстремната левица до екстремно десничарскиот политички спектар, кои немаат ништо заедничко меѓу себе и не се согласуваат за сите други теми, обединети во одбрана на нашите еврејски сонародници. Има и многу други што би можеле да ги споменеме, но претежно се работи за однесување – долгогодишно однесување, многу години, на поголемиот дел од бугарското општество кое не покажало лош однос кон своите сонародници, туку напротив, прави сѐ што е можно да им ги олесни страдањата“, изјави историчарот.

Меѓу професионалните организации кои заземаат достојна позиција, особено се издвојува Сојузот на правниците.

„Не зборуваме само за адвокатите кои несомнено имаат многу голема документирана заслуга со нивното писмо против Законот за одбрана на нацијата. Како претставници на либералните професии, тие можат да изразат понезависно мислење. Остатокот од правниот сојуз – судиите, обвинителите, магистратите – се државни службеници, тие треба да служат на државата и на законот, дури и ако тоа е неправедно“, рече проф. Христиди и истакна дека токму тука може да се забележи професионалното и достојно однесување на поголемиот дел од правниот сојуз. „Позицијата на бугарските судии, обвинители и истражители е многу комплицирана, бидејќи тие треба да и служат на државата. Од друга страна, тие и служат на својата совест, и токму тука е моментот да се забележи на кој начин тие помогнале. Бугарскиот правен сојуз никогаш не бил крволочен бидејќи има долга историја на заштита на онеправданите во Бугарија која започнува многу години пред Втората светска војна, а таквото однесување го покажа и за време на Втората светска војна и антиеврејското законодавство токму преку примената на законот. Законот не бил применуван во целост или се применувал на начин на кој бил пофлексибилен, донекаде со професионална итрина. Да се ​​биде Евреин не било отежнувачка околност во очите на бугарските правници“, истакна историчарот.

Правниот сојуз е најголемата професионална сила во тогашна Бугарија. Тој е најсилен и најзначаен во основата на државноста. Правниците биле на различни позиции, како во државата, така и во различни структури, така што нивното делување е исклучително важно. Многумина од нив се ангажирани и во директни дејствија. Самиот Димитар Пешев е правник.

По Втората светска војна бугарската еврејска заедница целосно соработува со Бугарија, застапувајќи се за неа на Париската мировна конференција на која се разговарало за претстојниот мировен договор со нашата земја. Се испраќа меморандум.

„На инсистирање на Конзисторијата на бугарските Евреи, Парискиот мировен договор кој Бугарија го потпиша на 10 февруари 1947 година, е единствениот кој не содржи посебни клаузули за малцинствата“, забележува доц. Христиди.

Таа повика да се фокусираме на доброто и добриот пример.

„Во последно време има многу негативни вести, како секогаш да се бара лошото, негативното, дури и кога имаме позитивни примери се чини дека бараме начини да ги омаловажиме или да кажеме: „Не, тоа не било баш така“. Реалноста е многу нијансирана од тоа што можеме да го искажеме само со зборови. Се разбира дека никој не е само добар или само лош. Да го земеме предвид фактот дека бугарскиот народ за време на Втората светска војна покажа исклучително благородно однесување – исклучок во Европа. Токму таа мала, патријархална Бугарија, со 80% аграрно население, но со здрав патријархален морал, со исклучителен барометар за добро и зло, всушност покажа исклучително достојно, човечко и хумано однесување и не дозволи сонародниците евреи да бидат депортирани. Да го земеме предвид овој факт, да се гордееме без тоа да биде повод за идеализирање на било каква ситуација, но да им го оддадеме она што им го должиме на нашите предци бидејќи тие навистина биле достојни“, изјави за БГНЕС доц. д-р Румјана Маринова-Христиди.