Северна Македонија, Вајц и вториот обид против Вториот протокол
Димитар Русков/БГНЕС
Усвојувањето на извештајот за Северна Македонија во Комисијата за надворешни работи (AFET) на 3 јуни, во оваа негова верзија, несомнено беше тежок удар врз амбициите на Скопје за замена на европските услови. Категоричните констатации во документот, од шлаканицата против деструктивната улога на „Српскиот свет“ до изричното инсистирање за отворање на архивите на комунистичките тајни служби УДБА и КОС, јасно докажаа дека европратениците го разбираат обидот на Скопје да ја заобиколи преговарачката рамка. Крај Вардар допрва ќе треба да ја осмислат бесмисленоста на својата политика, која претрпе неуспех во Европскиот парламент втора година по ред, но нивните „адвокати“ во Брисел се активираа за да го ублажат текстот на резолуцијата пред нејзиното финално гласање во пленарна сала.
Неколку дена по усвојувањето на текстовите во комисијата, известувачот Томас Вајц поднесе официјален предлог за нова измена. Со амандман 3 тој бара целосно бришење на Параграф 73 од текстот на идната резолуција. Зад оваа навидум строго техничка процедура се насетува политички маневар: доколку амандманот биде усвоен, во текстот нема конкретно да биде спомнат Вториот протокол од Договорот за добрососедство меѓу Северна Македонија и Бугарија. Токму тој параграф е вистинското острие во извештајот. Преку него се инсистира Заедничката историска комисија да постигне „јасни и опипливи резултати“, потпирајќи се единствено на „објективни, автентични и докажани историски извори и документи“, „согласно утврденото во Вториот протокол“. Таму е присутен и терминот „заедничка историја“. Истовремено, Вајц го остава недопрен Параграф 71, барем според јавно достапните информации, во кој значењето на Комисијата е посочено во многу поблага форма и коректно се забележува дека самите историски интерпретации не се дел од формалните критериуми за членство во ЕУ. Вајц нема ништо против самата Историска комисија како инструмент за дијалог, ниту може да си дозволи да гласа „против“ осудата на уништувањето или фалсификувањето на бугарски натписи и културно наследство.
Проблемот е во тоа што преку барањето за бришење на Параграф 73, австрискиот европратеник ја продолжува својата атака против Вториот протокол. Скопје се стреми да наметне замена во суштината на дебатата, обидувајќи се документот да го сведе единствено на неважни историски спорови, за да го оправда неговото бришење. Но овој протокол, за разлика од слободните интерпретации, е официјално вграден како дел од Преговарачката рамка на ЕУ за Скопје и неговото исполнување е правно обврзувачко. Во комисијата AFET првичниот предлог на Вајц, односно амандман 108, со кој отворено се обидуваше да го доведе во прашање неговиот статус пред Правната служба на Советот, претрпе неуспех и отпадна. Овој пат, инсистирајќи на отстранување на целиот Параграф 73, известувачот се обидува од финалната резолуција да го извади спомнувањето на Вториот протокол. Потсетувам на една од помалку познатите за пошироката јавност обврски што произлегуваат од него: Република Северна Македонија го потврдува ангажманот дека ништо во нејзиниот устав не може и не треба да се толкува како основа за мешање во внатрешните работи на Бугарија со цел заштита на статусот и правата на лица кои не се државјани на Северна Македонија. Оваа клаузула де факто и де јуре значи дека Скопје нема да претендира на признавање „македонско малцинство“ во Бугарија.
Неуспехот на ниво на комисија докажа дека Скопје не може лесно да ја заобиколи преговарачката рамка, но новиот амандман на Вајц покажува дека нивното лоби е подготвено за реванш. Провалот на македонската дипломатија ја пренесе битката на следното, решавачко ниво — во пленарната сала на 17 јуни. Пред една година токму таму отпадна формулацијата „македонски идентитет и јазик“, која создаваше преседан во историјата на Европскиот парламент, кој нема надлежност да се произнесува за овие прашања.
„Во Северна Македонија гледаме многу странско влијание. Треба да се бориме против него, без разлика дали е српско, кинеско или руско“, категоричен беше Вајц на 8 јули 2025 година. До денес единствената битка што ја води пратеникот е онаа против држава членка на Европската Унија. Бугарските европратеници имаат малку време да ги мобилизираат големите европски семејства и да го заштитат местото на Вториот протокол во резолуцијата, за да не му дозволат на Вајц на крајот да го постигне она што го загуби во AFET. Според конечната верзија на извештајот ќе може да се направи оценка за реално завршената работа. Изгледи за промена во однесувањето на Томас Вајц нема, а уште помалку во политиката на Северна Македонија. На крајот сакам да нагласам: не, нема да го „заборавиме“ ниту овогодишниот извештај, ниту оној следната година.
