Скопје меѓу историската доктрина и новата геополитика

Анализа на БГНЕС

Политиката на владата на Христијан Мицкоски кон Бугарија тешко може да се објасни само со актуелната партиска конјунктура или со потребата од мобилизирање на избирачите. Овие фактори можат да ја засилуваат реториката на конфронтација, но не го објаснуваат нејзиниот траен карактер. Односот кон Бугарија има многу подлабоки корени и е поврзан со начинот на кој македонскиот национален идентитет бил институционализиран во југословенскиот период по 1944-1945 година.

Истражувањата за македонската историографија покажуваат дека по 1991 година основата на југословенската историографска конструкција во значителна мера била зачувана токму затоа што нејзиното радикално преиспитување би довело во прашање дел од самиот процес на национално градење. Една од главните линии на поделба останува односот кон бугарското историско наследство и степенот на разграничување на македонската историја од бугарската. Тоа значи дека сегашната конфронтација со Софија не е само паралела со минатото. Таа е продолжение на веќе постоечка политичко-идентитетска традиција, со која различните македонски влади управуваат на различен начин. Кај Мицкоски оваа традиција се среќава со нова геополитичка ситуација.

Уставното прашање не е бугарско-македонски спор, туку европски услов

Во 2022 година Северна Македонија ја прифати европската рамка, според која уставните измени за вклучување на граѓаните што припаѓаат на други народи, вклучително и Бугарите, се неопходниот чекор за преминување кон следната фаза од процесот на пристапување. По првата меѓувладина конференција во јули 2022 година, скринингот заврши во декември 2023 година, но отворањето на првиот кластер останува условено со усвојувањето на овие измени. Ова не е нов услов што Софија го поставува денес. Тој е дел од рамката усвоена од ЕУ и прифатена од Северна Македонија.

И позицијата на Брисел не е променета. Во јуни 2026 година, претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта јавно изјави во Скопје дека усвојувањето на договорените уставни измени е неопходниот следен чекор за формално започнување на преговорите. Оттука, предлогот на Мицкоски измените да бидат усвоени, но да стапат во сила дури по завршувањето на преговорите и ратификацијата на договорот за пристапување, не претставува исполнување на постојната европска формула. Тој претставува обид за промена на редоследот предвиден во неа.

Ако европскиот пат е блокиран од Скопје, во која насока се движи Скопје?

Владата на Мицкоски официјално и натаму го определува членството во ЕУ како стратешка цел. Но, паралелно со тоа, гради односи со држави и политички кругови кои отворено се спротивставуваат на европската интеграција. Највидлива е поврзаноста со Србија. Во 2026 година Мицкоски одржа разговори со српскиот премиер Ѓуро Мацут за продлабочување на политичката, економската и инфраструктурната соработка.

Анализата на Центарот за источни студии во Варшава, OSW, истовремено укажува на продлабочување на односите со Унгарија и Србија, развој на економската соработка со Кина и стремеж кон поблиски односи со Вашингтон. Посочени се и инфраструктурните проекти по оската Будимпешта-Белград-Скопје-Атина. Тоа во практика не значи само „оддалечување од ЕУ“, туку и поврзување со различни центри на влијание. Северна Македонија останува членка на НАТО и формално не се откажува од својата европска перспектива. Но, истовремено, владата гради алтернативни економски, политички и инфраструктурни зависности, кои ја намалуваат непосредната тежина на Брисел.

Односите меѓу Скопје и Белград се продлабочуваат токму во момент кога односите меѓу Скопје и Софија се во најтешка состојба, а европскиот процес е блокиран.

OSW ја определува Србија како еден од клучните регионални партнери на кабинетот на Мицкоски и укажува на традиционалното сфаќање на Белград за Северна Македонија како дел од неговиот регионален простор на влијание. Анализата го поврзува ова со економски, инфраструктурни и политички врски, вклучително и со проектот Будимпешта-Белград-Скопје-Атина. На тој начин се оформува геополитичка конфигурација во која Брисел нуди членство во замена за исполнување на одредени услови, додека Белград нуди регионално партнерство со политички притисок. Кина е присутна преку инфраструктурни и инвестициски проекти.

Зошто тогаш Бугарија останува централниот противник?

Затоа што Бугарија се наоѓа токму на пресечната точка меѓу историскиот идентитет и европската интеграција.

Прашањето за Бугарите во Уставот има правно ограничен предмет, но неговото политичко значење е многу пошироко. Тоа ја доведува во прашање една од најчувствителните граници на современата македонска национална конструкција – односот меѓу македонскиот и бугарскиот историски идентитет. Затоа реакцијата на Скопје е непропорционално силна во однос на самиот уставен текст.

Кога Мицкоски го определува вклучувањето на Бугарите како „историска капитулација“, тој покажува дека за неговата влада прашањето не се доживува како стандардна европска процедура за заштита на малцинствата, туку како прашање за историската легитимност на македонската држава и идентитет. Токму затоа спорот тешко може да се реши само со дипломатска формула.

Што значи ова за Бугарија?

Бугарија има најголем интерес од европската интеграција на Северна Македонија. Но, тоа не значи дека Софија може или треба еднострано да ја менува веќе договорената европска рамка. Во сегашната ситуација Софија не е главниот центар што одлучува дали процесот ќе продолжи. ЕУ ја усвои рамката, а Северна Македонија не го исполни условот што се обврза да го исполни. Европската комисија тоа експлицитно го констатираше во својот последен извештај.

Поради тоа, постојаната политичка концентрација врз Бугарија има и друга цел: да го доведе во заблуда електоратот и граѓаните на Република Северна Македонија и европскиот проблем да го претстави како билатерален бугарско-македонски спор. На тој начин ЕУ исчезнува како институционален субјект, а Бугарија се претставува како „пречка, историски непријател“.

Што се случува на крајот?

Во Скопје се напластуваат три процеси. Првиот е историски. Антибугарското разграничување е дел од националната и историографската конструкција формирана по 1944 година и не е создадено од Мицкоски. Тоа опстојува низ различни политички периоди и продолжува да влијае врз современата политика.

Вториот е европски. Северна Македонија дојде до ситуација во која, по завршувањето на скринингот, не може да премине кон суштинското отворање на преговарачките кластери без да го исполни условот за уставните измени. ЕУ не покажува подготвеност да ја промени оваа рамка.

Третиот е геополитички. Наместо блокадата да ја искористи како поттик за компромис, владата на Мицкоски развива поблиски односи со Србија и Унгарија, бара економски врски со Кина и посебни односи со Вашингтон. На тој начин постепено се оформува модел на делумна западна интеграција, но со поголема регионална автономија во однос на Брисел.

Ова го објаснува и привидниот парадокс во однесувањето на Мицкоски: тој може истовремено да изјавува дека нема алтернатива за ЕУ – како што направи и во септември 2026 година – и да го одбива конкретниот чекор што ЕУ го определува како неопходен за продолжување на процесот.

Она што се случува во Скопје не изгледа како привремен спор околу една уставна измена. Тука станува збор за две различни претстави за иднината на Северна Македонија.

Едната претпоставува постепено вклучување во европскиот политички систем, што неизбежно бара нормализирање на односите со соседите и слабеење на историските политики на конфронтација и омраза.

Другата ја задржува евроатлантската ориентација и НАТО како гаранција за безбедноста, но остава многу поголем простор за самостојна регионална политика, блиски односи со Србија и Унгарија и економски врски со Кина. Антибугарската линија многу поприродно се вклопува во вториот модел.

Таа ја зачувува историската конструкција врз кој е изграден македонскиот национален идентитет по 1945 година; го отежнува најдиректниот пат кон европската интеграција преку Бугарија и отвора простор за други регионални центри.

Агресивниот однос на Мицкоски кон Софија треба да се разгледува не како изолиран бугарско-македонски спор, туку како дел од пошироката борба за геополитичката насока на Северна Македонија.