Судбината на Евдокија Филова: Трагичниот живот на една од најинтелектуалните женски фигури во Бугарија

Евдокија Филова е една од најинтелигентните и најобразованите, но, за жал, малку познати женски личности во бугарската историја на XX век, пишува Actualno.com. Таа е сопруга на поранешниот премиер и регент, проф. Богдан Филов, осуден од таканаречениот „Народен суд“. По неговото стрелање, таа е присилно иселена од Софија, а последните 20 години од животот ги поминува во беда и под репресија.

Образование и научна кариера

Евдокија Филова е родена на 21 март 1901 година во Шумен. Таа е ќерка на полковникот Васил Петев, учесник во војните за национално обединување и воен воспитувач на младиот кнез Борис Трновски. Стекнува одлично образование: со одличен успех ја завршува Првата софиска женска гимназија, а потоа студира во Минхен и Вирцбург, каде што одбранува докторат по историја на уметноста и филозофија.

По враќањето во Бугарија работи како кустос и истражувач во Етнографскиот музеј во Софија. Објавува темелни истражувања за бугарското народно творештво. Нејзините главни трудови се посветени на бугарските везови и на традиционалниот метален накит и појаси – трудови кои и денес имаат висока научна вредност.

Во 1932 година е избрана за дописен член на Бугарскиот археолошки институт. Долги години ја донира својата плата од Етнографскиот музеј за добротворни цели.

Брак со проф. Богдан Филов

Во 1932 година се мажи за проф. Богдан Филов – светски познат археолог, директор на Народниот археолошки музеј и претседател на Бугарската академија на науките (БАН). Нивната венчавка се одржува во Бојанската црква, во тесен круг.

Кога Филов влегува во политиката – како министер за просвета, претседател на владата од 1940 година и регент по смртта на цар Борис III – Евдокија ја става сопствената кариера во втор план за да го поддржува. Во текот на сите тие години води детален личен дневник, кој е објавен децении подоцна и станува еден од највредните историски извори за политичкиот и општествениот живот во Бугарија за време на Втората светска војна.

Трагедијата по 1944 година и присилното иселување

По превратот од 9 септември, Богдан Филов е уапсен и во ноќта меѓу 1 и 2 февруари 1945 година е погубен. Веднаш по убиството на сопругот, Евдокија Филова е отпуштена од Етнографскиот музеј, оставена без никакви средства за живот и присилно иселена од Софија. Целиот имот на семејството е конфискуван, а семејната куќа на улицата „Кракра“ во главниот град е национализирана и во неа се сместени партиски функционери.

Евдокија најпрвин е интернирана во Дулово, во Добруџа, во разурната куќа и во исклучително тешки услови. Потоа е преместувана во Русе и во Ловеч, во трошни живеалишта без струја и проточна вода, без право да се занимава со научна дејност и со обврска секојдневно да се пријавува во милицијата. Локалните жители не се осмелуваат да разговараат со неа за да немаат проблеми со власта.

Околу 1956 година добива дозвола да се врати во Софија и да живее во мала соба на приземјето од сопствената куќа, но и тоа трае кратко. Следната година повторно е присилно иселена, овојпат во Самоков, без право на постојана работа и лишена од правото на пензија. Подоцна ѝ дозволуваат да држи часови по француски и германски јазик за да се издржува.

И покрај постојаниот надзор од страна на Државната безбедност, таа го зачувува своето достоинство. Умира од хепатит на 5 март 1973 година во Самоков.

Години подоцна, по падот на социјалистичкиот режим, нејзиниот сопруг Богдан Филов е рехабилитиран. Најпрвин, во март 1990 година, Археолошкиот институт при БАН го рехабилитира како научник и повторно почнува официјално да го наведува неговото име како автор на неговите научни трудови. Следната година БАН му го обновува членството и го враќа неговиот портрет во централната зграда на Академијата како нејзин поранешен претседател. Во јуни 1996 година, Врховниот суд на Република Бугарија ја укинува и смртната пресуда што му ја изрекол Народниот суд, оценувајќи ја како противзаконска.

По 1989 година се објавени дневникот и спомените на Евдокија Филова, со што е обновено и историското сеќавање на неа како исклучителна научничка со огромен придонес во бугарската наука.