Проф. Бетани Хјуз за Dir.bg: Бугарија е чудо! Ќе научиме многу за светот од нејзината историја

Проф. Бетани Хјуз е историчарка со душа на раскажувач и талент што би можел да ја направи извонредна актерка. Уметничкиот жар го наследила од својот легендарен татко – актерот Питер Хјуз (заб. на авторот: учествувал во филмот „Евита“ на Алан Паркер, каде што го толкува генералот Франко). Но наместо театарската сцена или Холивуд, избира друга, неспоредлива и бесценета сцена – онаа на древната историја. И улогата на „најдобриот комуникатор“ – жената што умее да им го врати гласот на заборавените.

Проф. Хјуз е првата историчарка што води сопствен серијал на британска телевизија – во 2000 година на Би-би-си. Во 2018 година станува и првата жена добитничка на престижната европска награда „Хелена Ваз да Силва“ за популаризација на културното наследство.

Со децении посетува урнатини, музеи и археолошки ископувања. Собира расфрлани фрагменти – камен, керамика, спомени – и ги претвора во живи приказни што допираат до милиони гледачи и читатели низ светот.

Повод за средбата на Dir.bg се бугарското издание на нејзината книга „Седумте чуда на античкиот свет“ (издавач „Книгоманија“, превод на Бојан Вагалински) и нејзиниот филм „Бугарија: Земјата на розите“.

За Хјуз, чудото не е само камен и злато. Тоа е плод на човечката соработка, на заедничка волја и сон. Ја плени заборавениот храм на Артемида во Ефес – оној што речиси никој повеќе не го памети, но кој таа го носи во себе како тајна. Современите чуда денес би ги барала во природата, наместо во бетонот и челикот. Споделува и нешто длабоко лично: мирисот на розата ја придружува од детството и е дел од неа. За само неколку месеци започнува уште еден проект што пред светот ќе ја претстави впечатливата историја на Бугарија – филм за цар Самуил.

Биографија

Проф. Бетани Хјуз е авторка и водителка на повеќе од 50 телевизиски и радиодокументарни емисии за BBC, Channel 4, Netflix, Discovery, PBS, The History Channel, National Geographic, BBC World и ITV. Нејзините емисии ги гледале повеќе од 250 милиони луѓе низ светот.

Во 2019 година, проф. Хјуз е претседателка на жирито што го избира добитникот на британската книжевна награда „Ман Букер“ (Man Booker Prize), а одликувана е и со Орденот на Британската Империја за заслуги во областа на историјата.

Бетани Хјуз е копродуцентка на глобален документарен серијал од седум епизоди за заедничките корени на источната и западната култура, чија премиера се одржала во УНЕСКО во 2013 година. Таа е коосновачка на SandStone Global, компанија за телевизиска, филмска и аудиопродукција, чии продукции се емитуваат во најгледаните термини на BBC, National Geographic, Viasat History, Discovery, Amazon и Netflix.

Нејзиниот серијал „Богатствата на светот“ (Treasures of the World) се емитува во 120 држави. Дел од него е и документарниот филм „Богатствата на Бугарија“ (Treasures of Bulgaria). Во летото 2023 година е снимена првата епизода, која ги претставува Казанлачката гробница, Бузлуџа, базиликата во Пловдив, Хераклеја Синтика, Рилскиот манастир, Рилските Езера, Археолошкиот музеј во Варна, каде што е изложено најстарото обработено злато во светот, Варненското Езеро, нестинарските ритуали во селото Кости и ритуалите на жителите на селото Рибново. Епизодата е емитувана на телевизискиот канал Viasat History на 24 мај 2024 година, а во Велика Британија била најгледаната емисија во земјата на Channel 4 на денот на емитувањето.

Во април 2024 година е снимена втора епизода на „Богатствата на Бугарија“, со снимања во Пловдив, Велико Трново, Белоградчик, Созопол и пештерата Магура. На 7 март 2025 година е емитувана епизодата од серијалот насловена „Бугарија – земјата на розите“.

– Вашата книга започнува со прашањето што, всушност, е чудо. Што го разликува чудото од едноставно величествен споменик и што сè уште може да Ве восхити? Од седумте чуда, денес на своето место стои единствено Кеопсовата пирамида. Како се пишува за нешта што повеќе не постојат и како се реконструира исчезнато чудо – преку археологијата, текстовите, имагинацијата?

– Одлично прашање, бидејќи сте во право: чудото не е само во тулите, камењата и златото, туку во луѓето што го создале. За мене, чудото се раѓа од вистинска соработка. Седумте чуда го докажуваат тоа. Во древноста луѓето седнувале околу маса, токму како оваа, и успевале да создадат нешто необично и смело, нешто што ги надминува можностите на еден човек. Чудото е и нешто на кое сакаме да бидеме сведоци за потоа да раскажуваме за него и да го споделиме со другите. Затоа луѓето патувале до чудата: за подоцна да раскажуваат како ги допреле, што значеле за нив, колку било убаво местото. Така чудото живее и надвор од своето физичко постоење. Живее во нашата имагинација.

Токму тоа е улогата на историчарот – да ги открива празнините и да ги пополнува со докази. Додека ја пишував книгата, поминав многу време на самите места. Сакав да го почувствувам тамошниот ветер, да ја доживеам глетката, да го почувствувам вкусот на морето на усните. Археологијата, секако, дава многу докази. Самиот споменик можеби повеќе не постои, но насекаде останале фрагменти од кои може да се состави приказната. Нивното подредување е како детективска работа.

– Кое од седумте чуда Ви е најблиско и пред кое би сакале да застанете ако можете да се вратите во времето само за еден ден?

– Би сакала да се вратам кај сите. Но најмногу го сакам храмот на Артемида во Ефес, можеби токму затоа што е најмалку познат. Кога ги набројуваат седумте чуда, луѓето речиси секогаш го забораваат. Го сакам овој храм затоа што бил прибежиште. Секој што бил во неволја и побарал засолниште во храмот можел да смета дека свештеничките ќе се погрижат за него. Сигурно било место што зрачело со добрина. Има неверојатен дух.

– Ако треба да составите список на седумте чуда на нашето време, што би вклучиле во него?

– Тешко е. Штотуку зборувавме за пирамидата што опстојала со милениуми, а што градиме денес што ќе издржи толку долго? Не сум сигурна дека постои такво нешто. Затоа се прашувам дали сега, кога сè поретко ја гледаме природата, современите чуда не би требало да бидат природни. Нешто сосема едноставно, како ливада со диви цвеќиња, чист водопад или река што сè уште тече. Мислам дека најчистите примери за чудо ќе ги најдеме во природата. Тоа би биле моите современи чуда.

– Неколкупати сте снимале во Бугарија – од варненското злато и Казанлачката гробница до Долината на розите. Што Ве тера да се враќате и што откривте при второто патување?

– Навистина многу сакам да бидам тука. Бугарија е чудо! Ги сакам разновидноста и богатството на историјата, секогаш има нешто ново за откривање. Ме пречекуваат така што се чувствувам добредојдена, се грижат за мене како да влегувам во сопствениот дом. Гостопримството е неверојатно. Низ Бугарија поминале многу различни култури, па затоа на сите им велам – ако дојдете тука, можете многу да научите за светот. Нашиот прв филм за Бугарија стана најгледаниот филм на Channel 4 во сабота навечер во 20 часот. Тоа покажува дека луѓето навистина сакаат да ја запознаат. Ја сакам и ќе продолжам да се враќам. Следната година планирам повторно да дојдам за една голема и возбудлива приказна – филм за цар Самуил.

– Во Вашиот филм „Бугарија: Земјата на розите“ гледаме некои од најпрепознатливите знаменитости на Бугарија – Белоградчишките Карпи, Созопол, Аполонија Понтика, Велико Трново и Бачковскиот манастир. Што откриваат тие за нас?

– Луѓето обично го поврзуваат древниот свет само со Египет, Грција и Рим и често го занемаруваат извонредното цивилизациско наследство тука, во Бугарија. За мене лично е мисија светската публика да ги открие овие предели, да ги засака и да ги посети. Верувам дека со нашите филмови ќе им ги покажеме на гледачите не само во Обединетото Кралство, туку и низ целиот свет.

Минатото го носиме во себе, во гените, во сеќавањето и во традициите. Никогаш не треба да живееме во минатото, но би било глупаво да не признаеме дека живееме со него. Тоа е насекаде околу нас. Поважно е да имаме доволно самодоверба за да ги прифатиме двата света и да си дозволиме истовремено да живееме во две епохи.

Древните луѓе можеле да направат неверојатни нешта. Ги изградиле пирамидите и величествените споменици тука, во Бугарија, само со силата на својот ум, преку дијалог, соработка и сосема едноставни алатки. Во извесна смисла, древните луѓе биле поумни од нас. Антрополозите и научниците утврдуваат дека во минатото нашиот мозок бил малку поголем, бидејќи постојано сме морале да решаваме проблеми.

– Каде, според Вас, е границата меѓу живата традиција и спектаклот за туристи?

– Навистина интересно прашање. Во туризмот луѓето сè повеќе сакаат да доживеат нешто автентично. Во овој свет на вештачка интелигенција бараат искуства за кои ќе можат да кажат: „Го направив тоа, беше вистинско, сам го избрав, го почувствував каменот под раката, ја пробав ракијата (се смее), го вдишав свежиот воздух…“ Претпоставувам дека границата е таму каде што нешто се случува природно на одредено место и каде што нишката на историјата никогаш не била прекината. Тогаш го гледаш такво какво што е. Кога минатото се претставува како холивудско шоу или нешто од Лас Вегас, тоа не функционира. Кога ќе дозволиш автентичното да се случи само од себе, тоа секогаш функционира.

– Сте споделиле дека мирисот на розата Ве придружува со години. Што е розата за Вас – симбол, Бугарија, спомен или историја?

– Таа ме придружува насекаде. Погледнете, штотуку го извадив мојот нов парфем со бугарска роза… Досега сум користела само парфеми со мирис на роза. Тоа беше мојот прв мирис, кога имав 15 години, и се чувствував многу посебно затоа што имав сопствен парфем. Мојата најдобра пријателка обожава кога носам мирис на роза, бидејќи ја потсетува на нашето детство. Буквално го носам со себе во текот на целиот мој возрасен живот. Немав претстава дека ова ќе се случи, дека овој мирис ќе ме направи толку среќна. За мене розата е повеќе чувство – мирисот на семејството и на среќата. Во Англија, а сега и во Бугарија.