Учителот на Стамболов за Македонија: заборавениот Георги Кандиларов и битката за бугарското училиште

Кога зборуваме за бугарската кауза во Македонија, најчесто се потсетуваме на револуционерите. Историјата, меѓутоа, има и други херои – луѓе без униформи и оружје, кои ја водат битката со учебници, книги и училишта. Меѓу нив е Георги Кандиларов – просветител, педагог и организатор, роден на 8 август 1851 година, чиј живот станува дел од големата државна стратегија на Бугарија за зачувување на бугарскиот национален идентитет во Македонија, пишува БГНЕС.

Во последните децении на XIX век Бугарија води една необјавена војна. Не со армии, туку со училишта. Не со топови, туку со учители.

По Берлинскиот договор од 1878 година, Македонија останува под власта на Османлиската Империја. Бугарската држава е слободна, но националното прашање останува отворено. Во Софија постепено сфаќаат дека решението нема да дојде брзо и дека иднината на бугарското население во Македонија не зависи само од дипломатијата и револуционерното движење, туку и од нешто многу потрајно – образованието.

Токму тогаш во преден план излегуваат луѓе како Георги Кандиларов.

Роден на 8 август 1851 година, тој припаѓа на поколението преродбенски интелектуалци кои стекнуваат високо образование во Руската Империја и го посветуваат својот живот на просветителската дејност. Одеската духовна семинарија, каде што учи, е едно од местата во кои се формира идната бугарска политичка и духовна елита. Меѓу нејзините ученици е и Стефан Стамболов. Познанството меѓу двајцата датира токму од овој период – факт што подоцна добива свое историско значење.

Кога Стамболов застанува на чело на бугарската влада во 1887 година, политиката кон Македонија добива појасен државнички карактер. Бугарија продолжува да ја поддржува националната кауза, но сè повеќе се потпира на училиштата, Бугарската егзархија и подготовката на образовани кадри. Државата финансира нови училишта, испраќа учители, обезбедува учебници и гради просветна мрежа што треба да го зачува бугарскиот идентитет во областите под османлиска власт.

Тоа е стратегија која ретко се наоѓа во центарот на јавниот интерес, но токму таа го претвора образованието во најважен инструмент на бугарската национална политика во последната деценија на XIX век.

Меѓу најзначајните луѓе за оваа политика е Георги Кандиларов.

Уште пред Стамболов да стане претседател на владата, Кандиларов се етаблира како еден од најавторитетните бугарски педагози во Македонија. На чело на Солунската бугарска машка гимназија тој работи на нејзиното претворање во најпрестижна бугарска образовна институција во европските владенија на Османлиската Империја. Токму таму се подготвува новото поколение учители, свештеници и општествени дејци кои ќе го изградат столбот на бугарската училишна мрежа во Македонија.

Значењето на гимназијата тешко може да се прецени. Таа не само што образува ученици. Таа ги создава идните директори на училишта, наставници, книжевници и општествени водачи, кои ќе ги шират бугарскиот литературен јазик, културата и историската меморија во десетици населени места.

Во таа смисла, Кандиларов не е само директор, туку и архитект на еден просветен систем.

Зачуваните историски документи покажуваат дека тој активно учествува во организирањето на бугарското образование во Македонија – во изборот на наставници, организирањето на училиштата и координацијата на просветната дејност. Оваа работа целосно се вклопува во политиката што ја спроведува владата на Стамболов. Историските извори, сепак, не даваат основа да се тврди дека претседателот на владата лично му доверувал конкретни задачи. Она што може со сигурност да се каже е дека Кандиларов е меѓу оние доверливи просветни дејци преку кои бугарската држава ја спроведува својата културно-просветна политика во Македонија.

Денес националното движење често го гледаме низ призмата на вооружената борба. Но на крајот од XIX век учителот бил подеднакво важна фигура. Тој предава бугарски јазик и историја, создава библиотеки, организира читалишта, ги воспитува идните општествени водачи и ја зачувува националната самосвест во услови на туѓа власт.

Токму затоа просветителите се меѓу најпрогонуваните претставници на бугарската заедница во Македонија. Нивната дејност има многу подолготраен ефект од еден политички говор или воена акција – таа формира генерации.

Георги Кандиларов никогаш не станува национална легенда како Стамболов, Гоце Делчев или Даме Груев, при што последните двајца биле негови ученици во Солунската гимназија. Неговото име ретко се среќава во учебниците, а неговиот придонес останува познат главно меѓу стручната јавност. Но историјата на бугарското образование во Македонија тешко може да се раскаже без него.

Денес, кога се навршуваат 175 години од неговото раѓање, би било праведно да се потсетиме дека бугарската кауза во Македонија не била бранета само преку револуционерни комитети и дипломатски напори. Таа била бранета и во училишните училници, каде што учители како Георги Кандиларов воспитувале поколенија Бугари за кои јазикот, знаењето и меморијата станале најсигурната гаранција за национален опстанок.

Историјата ги чува имињата на државниците кои ја определуваат политиката. Но нејзината вистинска сила често се крие во луѓето кои тивко и доследно ја претвораат во секојдневие. Георги Кандиларов е еден од нив – просветител кој докажува дека понекогаш судбината на една нација не се решава на бојното поле, туку пред училишната табла.