За лицемерието во бугарско-српските односи

Пишува: Зденка Тодорова, новинарка и борец за правата на Бугарите во Западните покраини, специјално за БГНЕС

Тие не се од вчера. И тоа тврдење не е клише. Тоа е факт. Лицемерието е карактеристика на луѓето, кои се преправаат. Нивната врска не е искрена. Тие се насмевнуваат вештачки затоа што и другите го правеле тоа, се гушкаат иако не се сакаат особено, се тапкаат по рамо, се обраќаат со имиња и потоа намигнуваат зад грб, сигнализирајќи дека тапкањето не е искрено, туку само за пред луѓето. Лицемерието е дел од политиката и дипломатијата. Може да биде прикриено, но може да биде и отворено, се зависи од страните и подтекстот.

Во изминатите три децении повеќепати ги коментирав бугарско-српските односи и уште еднаш не можам, a да не ги наречам лицемерни и лажни. Во јазикот на дипломатијата, овие дефиниции не се прифатливи, но како Бугарка од Западните покраини, бранител на човековите права, новинар и публицист со огромен број текстови и извештаи поврзани со состојбата на бугарското национално малцинство во Србија, јас можам да си го дозволам тоа. Згора на тоа, во последните три децении имав можност да го видам вистинското лице на бугарско-српските односи, или барем делот што беше отворен за јавноста. Не можам да зборувам за затворениот, кој веројатно е најважен за да се покаже вистинското лице на овие врски.

Не ми е јасно зошто, кога нешто не оди во односите меѓу Србија и Бугарија, тие да се нарекуваат „најдобри во последните неколку децении“, „братски“, „добрососедски“, „пријателски“. И додека дипломатите и политичарите не убедуваа во овие искрени и пријателски односи меѓу Бугарија и Србија, зад грбот на бугарската страна, Белград, со помош на нејзината државна телевизија, црквата, Академијата на науките, Министерството за култура и други регионални и општински организации, ја турка својата антибугарска политика, која во пресрет на 2023 година кулминира со изложба, не каде било, туку на Правниот факултет во Белград, под наслов „Злосторства против цивилното население во Србија под бугарски окупација /1915-1918/“. Оваа изложба освен што влеваше антибугарски чувства во Србија, беше насочена и против Бугарија, против повеќекратно изјавуваните „братски односи“ и воопшто против добрососедството.

Изложбата за која станува збор е последниот и можеби најочигледниот пример за лицемерието и лагите во бугарско-српските односи. Тоа што српската страна ја избрала новогодишната ноќ за да и ја претстави на јавноста, сигурно не е случајно. Најверојатно, со него Белград сака да им порача на своите бугарски „браќа“ и „пријатели“ дека и во 2023 година односите ќе продолжат да бидат исти. Пред камерите ќе се гушкаат со бугарски дипломати и политичари, зад нив се ќе продолжи како досега.

А каде е тука бугарското национално малцинство? Тоа не е вклучено! Во Србија има намалување на бројот на Бугарите за 4.000 луѓе, училишта без образование на бугарски јазик, изложби од антибугарски карактер во српската престолнина, има телевизиски програми за шопите, кои се претставуваат како „етничка група асимилирана од Бугарите“, во овој активен настан има вмешани и Бугари од Цариброд, но во Бугарија нема одговор, за што се работи!? Да не го напишев мојот лут коментар против филмот за шопите, по што следеа лавина гневни коментари на Фејсбук, но не и во бугарските национални и други медиуми и институции, никој немаше да знае за тоа. А во научните кругови, можеби, сè уште би се смееле на српската идеја за шопите, како што тоа го правеа во раните 90-ти, кога комедијата „Женско кралство“ на Стефан Костов беше „преведена“ на „шопски“ јазикот.

Во изминатите години на триесетгодишно „бугарско-српско добрососедство“, истото покажа дека не е подготвено да реши ниту еден проблем поврзан со состојбата на бугарското национално малцинство. Белград, преку своите институции, имаше обвинувања за злосторства извршени од Бугарија за време на Првата светска војна. Беа објавени книги со отворено антибугарска содржина, како и книги со изменети историски факти, беа организирани „научни“ конференции, форуми и погреби посветени на „жртвите на Сурдулица“ кои беа „убиени за време на Првата светска војна од Бугарите“. Истите беа прогласени од Српската православна црква за „маченици“, се шират антибугарски емисии за бугарското национално малцинство, дека тоа не е бугарско туку „шопско“, бугарските свештеници не беа пуштани во бугарските цркви и манастири украдени од Српската православна црква, не беше дозволено поставување на спомен плочата на убиени луѓе од Босилеград, жртви на разбојниците на Коста Пеќанац. Таа плоча сѐ уште стои во просториите на КИЦ Босилеград.

Мене лично, бугарските политичари кои по падот на режимот на Милошевиќ почнаа да се гушкаат со националистот Воислав Коштуница ми изгледаа многу наивни. Ним им изгледаше симпатичен, но тие не беа запознаени со неговите убедувања и неговата политика, како екстремен националист кој нема апсолутно никакви симпатии за Бугарите. Се слушнаа и такви наивни тврдења дека состојбата на бугарското национално малцинство во Србија ќе се реши кога Србија ќе влезе во Европската унија. А Србија ниту сака ниту брза да влезе во Европската Унија. Води преговори, но не затвора глави. Ги зема парите на Брисел, но е тесно поврзан со Русија и Кина. Таа ветува дека ќе ги почитува правата на националните малцинства, но во пракса единствени чии права ги почитува се правата на нејзините штитеници – градоначалниците во општинската администрација и во Националниот совет финансиран од владата. Одвреме-навреме се правеа обиди да се покаже „добрососедство“ во неговиот вистински блесок, не на било кое место, туку на Нешков врв, каде Бугарите ја добија војната против кралот Милан во 1885 година. Агресијата на кралот Милан беше претставена како „братоубиствена војна“ за која се виновни двете страни – лага што ја создадоа Борис Тадиќ и Георги Прванов преку венците што ги поставија на Спомен-костурницата во Нешково кај Цариброд.

Ова е видливата страна на паричката. Невидливото е зад сцената. И има по малку од се. Има планови како да се дебугаризираат Западните покраини, како да се депопулираат и дебугаризираат цели области во Цариброд и Босилеград, каде што има големо бугарско историско наследство, како да се фалсификува бугарската историја преку издавање на книги со замена на историските факти, што може да се види во музеите на Пирот, Сурдулица, Врање, Лесковац, Ниш.

Им се чудам на бугарските политичари, кои целосно неподготвени за разговори со Белград изјавија дека „Бугарија ќе даде безусловна поддршка на Белград на патот кон ЕУ“. Сè уште се сеќавам како претседателката на бугарскиот парламент, Цецка Цачева, со висок дух ја лансираше оваа идеја, чекајќи ја посетата на претседателката на српскиот парламент, Славица Џукиќ Дејановиќ, позната како личната лекарка на Милошевиќ.

Зборовите на г-ѓа Цецка Цачева со право предизвикаа негодување во Западните покраини и во Бугарија, по што имаше протест пред Народното собрание, но немаше извинување од високата државна функционерка.

Неколку месеци подоцна, БНТ со државни пари го плати новогодишниот концерт на Горан Бреговиќ. Потоа го исмеа националното достоинство на Бугарите пеејќи ја на плоштадот „Александар Батенберг“ песната популарна во Србија, фалејќи го војникот Јеремија Крстиќ, кој, според песната, храбро се борел за време на Првата светска војна. Против кого, ако не против нашите војници! А неговите бугарски фанови паднати во транс, не знаејќи ја содржината на текстот, му аплаудираа на Бреговиќ со занесот на бедни отцеругатели

Да не ги заборавиме топлите прегратки меѓу Бојко Борисов и Александар Вучиќ, кои не беа една или две, туку многу. Тогаш, ако го реши прашањето со бугарското национално малцинство, сигурно многу од проблемите би биле решени. Но, единствено што „средиле“ Борисов и Вучиќ е да му дадат право на сите да го нарекуваат Цариброд како што сакаат. Дојде до таму што бугарските новинари, како и српските, сè почесто го нарекуваат Цариброд, со неговото идеологизирано име – Димитровград. А политичарите ретко помислуваат на него.

И затоа што почнавме со изложбата на Правниот факултет во Белград „Злосторства против цивилното население во Србија под бугарска окупација /1915-1918/“, да завршиме со неа. Изложбата „имаше за цел да го открие бугарскиот геноцид врз Србите, бугарските воени злосторства, како и бугарските масакри врз Србите во Македонија“.

Во врска со ова во Министерството за надворешни работи на Република Бугарија беше повикана привремената раководителка на амбасадата на Србија. Разговорот со неа е направен по информацијата на агенцијата БГНЕС за изложбата. А што ќе се случеше доколку БГНЕС не ја најавеше изложбата, како што тоа го направија другите медиуми и агенции!? Немаше да има одговор, разговор со претставник на српската амбасада во Софија. Бугарската страна „изрази силна загриженост за тезите претставени на изложбата“, дефинирајќи ги како израз на агресивна пропаганда насочена против Бугарија и против развојот на добрососедските односи во регионот. Бугарското Министерство за надворешни работи нагласи дека „на оваа позадина, организирањето на настан во пресрет на новогодишните празници, насочени против Бугарија, има јасна пропагандна цел и поттикнување на екстремен национализам. Нејзиното организирање го прифаќаме како дел од агендата на одредени кругови кои работат против добрососедските односи меѓу Србија и Бугарија“.

Реакцијата беше неопходна и навремена. Сепак, не очекувам српската страна да го корегира своето однесување, уште повеќе политиката во која се впрегнати многу луѓе и институции – државни, црковни, општински. Тие всушност така го разбираат „добрососедството“ и затоа бугарската страна, мора да има многу попринципиелен став, во спротивно ваквите изложби ќе станат дел од „добрососедските бугарско-српски односи“ и дел од лицемерието во бугарско-српските односи.