За потребата од помирување во Македонија

Спас Ташев

Со голем интерес ја прочитав објавата на Вида Боева, долгогодишен личен соработник на последниот водач на автентичната ВМРО Иван Михајлов, во врска со идејата на Ник Стефанов, сегашен претседател на МПО, за помирување меѓу лицата од Македонија кои имаат различни идентитети.

Ја познавам оваа идеја на Ник Стефанов. Дебатата јасно покажува дека не станува збор за личен спор. Ова е концептуална дискусија за континуитетот и иднината – како на географската област Македонија, така и на државата Северна Македонија, која опфаќа 36% од нејзината територија.

Идејата за потребата од внатрешномакедонско помирување е исклучително важна. За ова прашање се изјаснив уште во 2021 година со статија во весникот „Труд“. Во неа посочив дека првиот кој проговори за потребата од помирување во северномакедонското општество беше премиерот Љубчо Георгиевски, кој веднаш по одвојувањето од Југославија објави серија статии под заедничкиот наслов „Кој со кого ќе се помирува?“. Во нив тој го постави прашањето дали не е срам за македонската историја што преродбеници како браќата Миладиновци се декларирале како Бугари и за својот мајчин јазик зборувале како за бугарски, а денес од властите во Скопје се претставуваат во поинаква национална рамка.

Во истата статија ја нагласив и констатацијата на истражувачот Георги Станков дека во Резолуцијата на Европскиот парламент од 25 март 2021 година во врска со извештаите на Комисијата за Северна Македонија изречно се посочува потребата државата и општеството да постигнат историско помирување меѓу етничките и националните групи во РСМ, со посебен акцент на гарантирањето на правата на граѓаните со бугарски идентитет.

Тогаш го поставив и конкретното прашање: каде е комисијата за помирување меѓу властите во Скопје и сè уште прогонуваната група на лица со бугарски идентитет? И дали е соодветно, во отсуство на такво помирување, да се тврди дека Северна Македонија е целосно подготвена за започнување преговори за пристапување кон ЕУ?

Очигледно е дека властите во Скопје спроведуваат обемна пропагандна активност за прикривање на негативните елементи во својата политика. Но оваа практика не започнува денес. Нејзините корени се уште од крајот на 1944 година.

Во врска со МПО треба да се потсети на еден важен историски факт: во 1945 година организацијата првично без критика го прифати создавањето на Народна Република Македонија во составот на Југославија и нејзината основна доктрина. На 2 август 1945 година беше испратена поздравна телеграма до претседателот на владата Лазар Колишевски, а неговиот одговор беше објавен во „Македонска трибуна“ на 20 декември истата година. Во текот на речиси една година раководството на МПО не зазеде јавно критичка позиција кон развојот на репресивната политика.

Промената настана дури кога убиствата и прогоните лавинообразно се зголемија, вклучително и против угледни членови на МПО. Тогаш организацијата ја преиспита својата позиција и се спротивстави на македонизмот како српска идеолошка конструкција. Ова спротивставување му претходи на периодот на Студената војна и не може да се сведе на нејзината логика. МПО ги брани Бугарите во Македонија уште од своето основање во 1922 година.

Во оваа преоценка значајна улога одигра Иван Михајлов. Иако во илегала, тој веќе имаше канали за добивање информации од Југославија и дозна за масовните репресии. Тој остана неудобен и за комунистичките власти во Југославија и во Бугарија, што доведе до координирани дејствија против него и обиди да се ограничи неговото влијание врз МПО. Сепак, до неговата смрт во 1990 година, МПО во значителна мера остана верна на неговото учење за рамноправност на историски признатите македонски националности, меѓу кои Бугарите се најбројни.

Иван Михајлов доследно ја застапуваше тезата дека не се одвивал природен процес на формирање на македонска етничка нација, туку дека таквата свест била создадена преку државни и насилни методи. Оваа позиција е јасно формулирана во неговата публикација во „Македонска трибуна“ од 28 септември 1972 година.

Денес, сепак, Иван Михајлов повеќе не е меѓу нас. Недостига авторитетот кој еднозначно би ја поставил линијата на борба и интерпретација. Времињата се поинакви и бараат нов пристап кон наталожените проблеми.

Токму тука идејата за национално помирување може да одигра конструктивна улога – но само ако се темели врз рамноправност меѓу страните во внатрешниот македонски конфликт.

Еве некои принципи што треба да бидат основа на таквата рамноправност:

Принцип на еднаква легитимност на идентитетите

Ниту еден историски или современ идентитет што произлегува од Македонија не може априори да биде прогласен за „нелегитимен“, „предавнички“ или „непријателски“ само поради своето постоење.

Рамноправноста во Северна Македонија, каде што македонскиот идентитет е поттикнуван од државата, подразбира признавање дека:

постојат граѓани со зачуван бугарски идентитет;

постојат лица со двоен, регионален или мешан идентитет;

постојат луѓе што се самоопределуваат само регионално како Македонци.

Помирувањето не значи бришење на разликите, туку нивно институционално признавање.

2. Принцип на историска отвореност

Помирување не може да се гради врз забрана на историски интерпретации.

Потребно е:

целосно слободен пристап до архивите од периодот и пред и по 1944 година, особено целосен пристап до досиејата на УДБА и КОС и до засекретените протоколи на Македонската комунистичка партија, во кои е запишано дека прогонуваната опозиција била бугарска и ванчомихајловистичка;

барање за европски надзор врз начинот на чување на архивите во Северна Македонија, со законски санкции за уништување документи;

санкции против фалсификување документи;

формулирање европско барање за предавање на архивите на репресивните органи УДБА и КОС што се чуваат во Белград и се однесуваат на Северна Македонија, со европски надзор врз процесот;

прекин на сите кривични и административни постапки поради изразување на историска бугарска позиција или идентитет;

признавање на репресиите врз лицата со бугарска самосвест како дел од заедничката историска трагедија на регионот.

Без морална јасност во однос на репресивните практики од југословенскиот период, секое помирување останува декларативно.

3. Принцип на ненасилно самоопределување

Секое лице има право на слободно и ненаметнато самоопределување без страв од санкции, општествена стигматизација или институционален притисок.

Ова вклучува:

слобода на здружување;

слобода на културна и образовна дејност;

гаранции против говор на омраза и институционална дискриминација.

4. Принцип на симетрична одговорност

Помирувањето бара двострана подготвеност.

Не е познат случај претставници на бугарската заедница да го негираат постоењето на современ македонски идентитет, но истовремено треба да се бара од Скопје да го признае историското и современото присуство на бугарскиот идентитет во Македонија.

Едностраното „признавање“ не е помирување, туку капитулација пред политика на репресии. Би било добро да се наведат примери на признавање на историскиот и современиот бугарски идентитет: кога, каде, кој и што изјавил во негова поддршка? Јас познавам многу малку лица што се самоопределуваат како етнички Македонци, а го признаваат бугарскиот идентитет во минатото. На пример, бугарскиот идентитет на преродбениците и револуционерите од географската област Македонија и понатаму се оспорува преку чисто политички механизми од властите во Скопје. На тој начин се оправдуваат репресиите против оние што не ја прифаќаат „вистината“ во ненаучните интерпретации од Скопје.

5. Принцип на разграничување меѓу идеологија и личен идентитет

Не секој што се самоопределува како Македонец е носител на југословенскиот македонизам како државна идеологија.

Истовремено, не секој Бугарин од Македонија е носител на ревизионизам или негирање на современата државност. Напротив, класик на идејата за слободна и независна Македонија е Иван Михајлов – личност со јасно изразен бугарски идентитет, како и неговите претходници Гоце Делчев, Дамјан Груев и Тодор Александров.

Помирувањето бара јасно разграничување меѓу:

историска критика на една идеологија;

почит и уставни гаранции за личниот избор на идентитет.

6. Принцип на институционални гаранции

Помирувањето не може да остане на ниво на декларации.

Тоа подразбира:

создавање комисија за историско помирување што ќе работи транспарентно и ќе дава примери за објективно изнесување на фактите;

механизми за заштита на заедничките права;

вклучување претставници на различните идентитетски групи во јавниот живот;

објективно претставување на различните историски интерпретации во образованието.

7. Принцип на заедничка иднина

Историските разлики не смеат да ги попречуваат стратешките цели – европска интеграција, економски развој и заштита на културното наследство на сите делови на Македонија (Вардарска, Пиринска и Егејска).

Помирувањето има смисла само ако создава услови за заедничка иднина, а не за историска амнезија и политичка гравитација кон идејата за „Српски свет“ – намалена балканска проекција на „Рускиот свет“ на Путин и Дугин.